Bù trừ và thanh toán chứng khoán (Clearing & Settlement)
Bù trừ và thanh toán chứng khoán là toàn bộ quy trình hậu khớp lệnh, bao gồm xác nhận giao dịch, đối chiếu nghĩa vụ, tính toán vị thế ròng và chuyển giao tài sản giữa các bên tham gia. Trong đó, bù trừ (clearing) là giai đoạn xác định nghĩa vụ giao nhận chứng khoán và thanh toán tiền của từng thành viên sau khi lệnh mua/bán được khớp trên sàn; thanh toán (settlement) là giai đoạn thực hiện chuyển giao chứng khoán trên tài khoản lưu ký và chuyển tiền qua hệ thống ngân hàng để hoàn tất nghĩa vụ. Tại Việt Nam, chu kỳ thanh toán áp dụng phổ biến là T+2 đối với cổ phiếu (giao dịch khớp lệnh ngày T thì chứng khoán và tiền được chuyển giao vào ngày T+2) và T+1 đối với trái phiếu. Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đóng vai trò là đối tác bù trừ trung tâm (CCP) cho thị trường chứng khoán phái sinh, đảm bảo nghĩa vụ được hoàn tất ngay cả khi một bên mất khả năng thanh toán.
Quy trình bù trừ và thanh toán tại Việt Nam
Quy trình chuẩn diễn ra theo các bước: (1) Khớp lệnh trên Sở Giao dịch Chứng khoán (HOSE, HNX, UPCoM); (2) Giao dịch khớp được chuyển sang VSDC để đối chiếu; (3) VSDC tính toán vị thế ròng tiền và chứng khoán cho từng thành viên bù trừ; (4) Thành viên bù trừ (công ty chứng khoán) chuyển tiền qua ngân hàng thanh toán và chứng khoán được ghi có/ghi nợ trên tài khoản lưu ký tại VSDC; (5) VSDC ghi nhận hoàn tất thanh toán. Toàn bộ quy trình được thực hiện tự động qua hệ thống KRX (HOSE) và hệ thống của VSDC.
Đối tác bù trừ trung tâm (CCP) và quản trị rủi ro
VSDC giữ vai trò CCP cho thị trờng phái sinh, tức là chen vào giữa bên mua và bên bán, trở thành đối tác của cả hai. Để quản trị rủi ro, VSDC áp dụng cơ chế ký quỹ ban đầu (initial margin) và ký quỹ biến động (variation margin) đối với vị thế phái sinh, đánh giá hàng ngày (mark-to-market) theo giá đóng cửa. Nếu một thành viên mất khả năng thanh toán, quỹ bù trừ (clearing fund) và tài sản ký quỹ của thành viên đó được sử dụng để hoàn tất nghĩa vụ, hạn chế lây lan rủi ro ra toàn hệ thống.
Hạn chế hiện tại và kỳ vọng nâng hạng
Quy định hiện hành vẫn yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài phải ký quỹ 100% trước khi mua chứng khoán (cơ chế pre-funding), gây cản trở thanh khoản và là một trong các điểm FTSE/Russell đánh giá khi xem xét nâng hạng thị trường Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi. Cơ quan quản lý đang lộ trình dỡ bỏ pre-funding và nâng cấp hạ tầng thanh toán theo thông lệ quốc tế, bao gồm rút ngắn chu kỳ thanh toán, triển khai DvP (Delivery-versus-Payment) đồng thời cho chứng khoán và tiền.
Lưu ý tham khảo
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về chứng khoán và ngân hàng đầu tư. Người đọc nên đối chiếu với quy chế bù trừ và thanh toán hiện hành của VSDC, Sở Giao dịch Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tại từng thời điểm áp dụng.