Tài sản tài chính đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ
Tài sản tài chính đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ là nhóm tài sản tài chính được xác định để đo lường thường xuyên theo giá trị hợp lý. Theo cách đo lường này, mọi thay đổi trong giá trị hợp lý của tài sản, chẳng hạn chênh lệch do biến động giá thị trường, được ghi nhận trực tiếp vào lãi hoặc lỗ của kỳ. Nhóm tài sản này thường bao gồm chứng khoán niêm yết, một số công cụ phái sinh và các khoản đầu tư có điều kiện phù hợp với mô hình quản trị rủi ro của tổ chức. Mục tiêu chính là phản ánh biến động giá trị hợp lý trong báo cáo lợi nhuận, thay vì trì hoãn việc ghi nhận cho đến khi tài sản được bán hoặc thu hồi.
Đặc điểm nhận dạng
Tài sản tài chính thuộc nhóm đo lường này thường có một số đặc điểm sau:
- Tài sản được mua với mục đích kinh doanh hoặc được quản lý như một danh mục theo mô hình quản trị rủi ro có tính đến giá trị hợp lý.
- Tài sản phải thỏa mãn các điều kiện theo quy định hiện hành về phân loại và đo lường tài sản tài chính.
- Giá trị hợp lý được xác định dựa trên giá niêm yết trong trường hợp có thị trường hoạt động; nếu không có giá niêm yết, tổ chức phải sử dụng kỹ thuật định giá khác phù hợp với điều kiện thực tế.
- Lãi hoặc lỗ do thay đổi giá trị hợp lý được ghi nhận vào kết quả hoạt động của kỳ, không đưa trực tiếp vào lợi nhuận chưa thực hiện.
Mục đích của mô hình này là cung cấp thông tin có tính cập nhật hơn về hiệu quả hoạt động và rủi ro kinh tế của các tài sản có giá trị biến động. Vì vậy, lợi nhuận kế toán trong báo cáo tài chính có thể biến động theo giá thị trường ngay cả khi tổ chức chưa thực hiện giao dịch bán tài sản.
Ví dụ minh họa
Giả sử ngân hàng mua 1.000 cổ phiếu với giá 20.000 đồng mỗi cổ phiếu, tổng giá trị là 20 triệu đồng. Nếu tài sản này được phân loại vào nhóm đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ, giá thị trường cuối kỳ tăng lên 23.000 đồng mỗi cổ phiếu thì giá trị hợp lý là 23 triệu đồng. Ngân hàng ghi nhận lãi đánh giá 3 triệu đồng trong báo cáo lợi nhuận của kỳ đó, nếu không có các yếu tố điều chỉnh khác.
Ngược lại, nếu giá giảm xuống 18.000 đồng mỗi cổ phiếu, giá trị hợp lý còn 18 triệu đồng và ngân hàng ghi nhận lỗ đánh giá 2 triệu đồng. Khoản lãi hoặc lỗ này không phải lãi tiền mặt thực tế mà là thay đổi giá trị hợp lý của tài sản. Khi ngân hàng bán tài sản sau đó, chênh lệch giữa giá bán, giá trị ghi sổ gần nhất và các chi phí giao dịch sẽ được đối chiếu với khoản lãi hoặc lỗ đã ghi nhận.
Tác động đến báo cáo lợi nhuận
Phương pháp này làm thay đổi đáng kể cách thể hiện lợi nhuận của kỳ. Thay vì chờ đến khi bán chứng khoán rồi mới ghi nhận toàn bộ chênh lệch giá, tổ chức ghi nhận lãi hoặc lỗ từng phần theo biến động giá hợp lý. Điều này có thể làm cho lợi nhuận báo cáo phản ánh nhanh hơn các lợi ích hoặc tổn thất kinh tế phát sinh từ tài sản.
Đối với người phân tích, cần phân biệt lãi hoặc lỗ do thay đổi giá trị hợp lý với lãi hoặc lỗ từ giao dịch thực tế. Một tài sản có thể tạo lỗ đánh giá trong quý nhưng sau đó tạo lãi khi giá phục hồi; hoặc tài sản có lãi đánh giá lớn nhưng chưa mang lại dòng tiền cho tổ chức. Vì vậy, khi đánh giá chất lượng lợi nhuận, người phân tích nên xem xét thêm dòng tiền, tỷ lệ lãi đánh giá trên lợi nhuận trước thuế, tốc độ luân chuyển danh mục và mức độ tập trung của các khoản đầu tư.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Tài sản tài chính nào thường được phân loại vào nhóm đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ?
Trả lời: Thường là chứng khoán niêm yết được mua để kinh doanh, một số công cụ phái sinh và các khoản đầu tư mà tổ chức theo dõi theo mô hình quản trị rủi ro có tính đến giá trị hợp lý. Việc phân loại còn phụ thuộc vào mục đích quản lý tài sản và các điều kiện quy định hiện hành; không phải mọi tài sản tài chính đều có thể áp dụng.
Hỏi: Khi giá trị hợp lý của tài sản giảm, báo cáo lợi nhuận bị ảnh hưởng như thế nào?
Trả lời: Nếu tài sản thuộc nhóm này, toàn bộ chênh lệch giảm sẽ được ghi nhận là lỗ trong kỳ, trừ các khoản chênh lệch liên quan đến giao dịch với nhà đầu tư hoặc các cơ chế đã được phân loại riêng. Ví dụ, tài sản có giá trị ghi sổ 100 triệu đồng và giá hợp lý giảm còn 95 triệu đồng thì chênh lệch 5 triệu đồng được trình bày như lỗ đánh giá, ngay cả khi tổ chức chưa bán tài sản.
Hỏi: Có thể chuyển tài sản khỏi nhóm đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi hoặc lỗ không?
Trả lời: Không phải lúc nào cũng có thể chuyển tùy tiện. Việc chuyển đổi phải phù hợp với điều kiện quản trị rủi ro và các yêu cầu chuyển đổi của quy định hiện hành. Hình thức chuyển đổi có thể ảnh hưởng đến cách ghi nhận lãi hoặc lỗ trong các kỳ tiếp theo, vì vậy người thực hiện cần xem xét cả tác động thuế và các yêu cầu công bố thông tin.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.