Kinh tế phi chính thức (Informal Economy)
Kinh tế phi chính thức (informal economy) là khu vực kinh tế bao gồm các hoạt động sản xuất, kinh doanh, cung ứng dịch vụ có bản chất hợp pháp nhưng không được đăng ký, không ghi nhận trên sổ sách kế toán, không kê khai với cơ quan thuế và không tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về lao động, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cũng như các điều kiện kinh doanh theo luật định. Khái niệm này còn được gọi bằng nhiều thuật ngữ tương đương như kinh tế ngầm (shadow economy), kinh tế chìm (underground economy) hay kinh tế bóng tối, tùy theo góc độ tiếp cận của từng tổ chức quốc tế và hệ thống thống kê của mỗi quốc gia. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) là cơ quan đi đầu trong việc chuẩn hóa khái niệm này thông qua các khuyến nghị về lao động phi chính thức, trong khi Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thường sử dụng khái niệm kinh tế ngầm khi đánh giá tác động vĩ mô đến GDP, thu ngân sách và hiệu quả chính sách tiền tệ.
Phân biệt kinh tế phi chính thức với kinh tế bất hợp pháp
Kinh tế phi chính thức cần được tách bạch rõ ràng với kinh tế bất hợp pháp (illegal economy). Trong khi kinh tế bất hợp pháp bao gồm các hoạt động bản chất đã vi phạm pháp luật như buôn lậu, sản xuất hàng giả, ma túy, cờ bạc, trốn thuế có chủ đích thì kinh tế phi chính thức lại bao gồm những hoạt động về bản chất là hợp pháp (nấu ăn, bán hàng rong, vận chuyển, sửa chữa, may mặc, dịch vụ chăm sóc) nhưng được thực hiện ngoài khuôn khổ đăng ký và giám sát của nhà nước. Một tiểu thương bán hàng tại chợ có đầy đủ giấy phép kinh doanh nhưng không xuất hóa đơn, không đóng bảo hiểm xã hội cho bản thân thì vẫn nằm trong khu vực phi chính thức. Ngược lại, một cá nhân kinh doanh hàng nhập lậu thì thuộc khu vực bất hợp pháp ngay cả khi đã đăng ký kinh doanh. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng chính sách, bởi mục tiêu với kinh tế phi chính thức là chính thức hóa (formalization), còn với kinh tế bất hợp pháp là xử lý vi phạm.
Thực trạng khu vực phi chính thức tại Việt Nam
Theo các báo cáo của Tổng cục Thống kê và ILO, lao động phi chính thức tại Việt Nam chiếm khoảng 55–65% tổng lao động làm việc trong nền kinh tế, là một trong những tỷ lệ cao nhất khu vực Đông Nam Á. Khu vực này bao gồm nhiều nhóm đa dạng như tiểu thương tại các chợ truyền thống, người bán hàng rong, lao động tự do trong lĩnh vực xây dựng, vận tải (xe ôm, grab bike cá nhân), dịch vụ gia đình (giúp việc, trông trẻ), hộ kinh doanh cá thể không đăng ký hoặc đăng ký nhưng hoạt động không đúng quy mô kê khai, nông dân sản xuất nhỏ lẻ không có tài khoản ngân hàng và người làm nghề thời vụ không có hợp đồng lao động. Khu vực phi chính thức đóng vai trò đệm quan trọng trong việc giảm tỷ lệ thất nghiệp, đặc biệt ở nhóm lao động trình độ thấp, phụ nữ, lao động nhập cư và người dân vùng nông thôn. Tuy nhiên, đóng góp của khu vực này vào GDP thường bị tính thiếu trong số liệu thống kê chính thức, dẫn đến sai số trong việc đo lường quy mô nền kinh tế thực tế và hiệu quả điều hành vĩ mô của Chính phủ.
Tác động của kinh tế phi chính thức đến ngân hàng và tài chính
Khu vực phi chính thức tạo ra thách thức lớn cho hệ thống ngân hàng thương mại. Người lao động phi chính thức thường không có hợp đồng lao động, không có sao kê lương, không có tài sản đảm bảo theo hình thức sở hữu chính thức và không có lịch sử tín dụng (credit history), khiến họ khó tiếp cận tín dụng ngân hàng chính thức. Điều này dẫn đến hai hệ quả: thứ nhất, ngân hàng bỏ lỡ một phân khúc khách hàng rất lớn — theo ước tính có hàng chục triệu người Việt Nam vẫn chưa có tài khoản ngân hàng hoặc chỉ sử dụng tiền mặt; thứ hai, khu vực phi chính thức buộc phải dựa vào tín dụng đen, cho vay nặng lãi hoặc huy động vốn từ người thân, tiềm ẩn rủi ro xã hội. Chính vì vậy, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã đẩy mạnh Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, với mục tiêu đưa người dân khu vực phi chính thức vào hệ thống tài chính chính thức thông qua tài khoản thanh toán điện tử, ví điện tử, Mobile Money, ngân hàng số và đặc biệt là các sản phẩm tín dụng vi mô (microcredit) của các tổ chức tài chính vi mô.
Vai trò trong đề thi tuyển dụng ngân hàng
Kinh tế phi chính thức là thuật ngữ thường xuất hiện trong các đề thi tuyển dụng ngân hàng ở phần kiến thức kinh tế vĩ mô và tài chính toàn diện. Ứng viên cần nắm được: khái niệm và cách phân biệt với kinh tế bất hợp pháp; tác động của khu vực phi chính thức đến thu ngân sách nhà nước, đến chính sách tiền tệ và đến hoạt động tín dụng; mối liên hệ giữa kinh tế phi chính thức với tài chính toàn diện (financial inclusion), tín dụng vi mô và ngân hàng số; các chỉ số thường được hỏi như tỷ lệ lao động phi chính thức, tỷ lệ người dân có tài khoản ngân hàng, quy mô tín dụng vi mô. Khi trả lời câu hỏi tình huống, ứng viên nên đề xuất giải pháp dựa trên công nghệ số (mobile banking, e-KYC, định danh điện tử) kết hợp với chính sách chính thức hóa của Chính phủ để giải quyết bài toán tài chính toàn diện tại Việt Nam.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về pháp luật và tài chính ngân hàng.