Ngân hàng thương mại nhà nước (NHTMNN)
Ngân hàng thương mại nhà nước (NHTMNN) là ngân hàng thương mại trong đó Nhà nước sở hữu từ 50% vốn điều lệ trở lên hoặc nắm giữ cổ phần chi phối, đồng thời là chủ thể được Nhà nước giao nhiệm vụ kinh doanh tiền dịch vụ ngân hàng và định hướng phát triển thị trường tài chính – tiền tệ. Tại Việt Nam, khái niệm này được quy định trong Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản hướng dẫn thi hành. NHTMNN hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu (thường gọi là NHTM 100% vốn nhà nước), vừa có thể là công ty cổ phần trong đó Nhà nước nắm giữ chuyển cổ phần chi phối, trong quá trình cơ cấu lại hệ thống ngân hàng giai đoạn 2010 – 2025.
Đặc điểm pháp lý và tổ chức
NHTMNN mang trên mình tư cách pháp nhân độc lập, có con dấu, biểu tượng, trụ sở, tài khoản riêng, được mở chi nhánh, phòng giao dịch, văn phòng đại diện trong và ngoài nước theo quy định của pháp luật và NHNN. Vốn điều lệ của NHTMNN do Nhà nước cấp hoặc do ngân sách nhà nước chuyển giao, được bổ sung từ lợi nhuận sau thuế, quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ theo phương án được cơ quan đại diện chủ sở hữu (Bộ Tài chính, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước) phê duyệt.
Vai trò trong hệ thống tài chính
NHTMNN là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết vĩ mô, ổn định thị trường tài chính – tiền tệ. Bốn NHTM 100% vốn nhà nước lớn gồm Vietcombank, VietinBank, BIDV, Agribank cùng một số NHTM có vốn nhà nước chi phối (SHB, MB…) đảm nhận vai trò chủ lực trong huy động vốn, cấp tín dụng cho các dự án trọng điểm quốc gia, cho vay các chương trình tín dụng chính sách theo chỉ đạo của Chính phủ và NHNN, đồng thời tham gia thị trường mở, nghiệp vụ thị trường tiền tệ.
Quyền tự chứ không do Nhà nước đảm bảo
Mặc dù Nhà nước nắm cổ phần chi phối, NHTMNN vẫn phải tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh, tự cân đối thu chi, đảm nền nợ phải. Việt pháp xếp, tỷ lệ an toàn vốn, hạn chế cho vốn góp của các tổ chức tín dụng được áp dụng thống nhất như với NHTMCP, không có chế độ bảo đảm vốn của Nhà nước đối với khoản nợ của NHTMNN.
Cơ chế quản trị và kiểm soát
NHTMNN chịu sự quản lý, giám sát của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) về an toàn hoạt động ngân hàng và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước, Kiểm toán nhà nước, thanh tra chuyên ngành. Hội đồng thành viên (hoặc Hội đồng quản trị đối với công ty cổ phần có vốn nhà nước chi phối) có trách nhiệm quyết định chiến lược, phê duyệt kế hoạch kinh doanh, bổ nhiệm Tổng Giám đốc theo quy định. Tổng Giám đốc điều hành hoạt động hàng ngày theo phân cấp, ủy quyền.
Quyền và nghĩa vụ trong hoạt động ngân hàng
- Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước theo lãi suất do NHNN quy định trần đối với tiền gửi có kỳ hạn dưới sáu tháng và các trường hợp khác theo quy định.
- Cấp tín dụng dưới các hình thức cho vay, bảo lãnh, chiết khấu, bao thanh toán, phát hành thẻ tín dụng, cấp hạn mức tài chính cho khách hàng đáp ứng điều kiện.
- Tham gia thị trường tiền tệ, thị trường ngoại hối, kinh doanh ngoại hối, ủy thác cho vốn, nhận ủy thác cho vốn theo quy định.
- Cung ứng dịch vụ thanh toán trong nước và quốc tế, ngân quỹ, bảo quản tài sản, cho thuê tủ két, đại lý bảo hiểm, dịch vụ ủy thác đầu tư.
- Phát hành, thanh toán, chiết khấu các công cụ nợ, giấy tờ có giá theo quy định.
- Đầu tư chứng khoán, góp vốn, mua cổ phần theo giới hạn an toàn vốn và quy định nội bộ.
Phân biệt với NHTMCP và tổ chức tín dụng nhà nước khác
NHTMNN khác với Ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) ở chỗ Nhà nước nắm giữ tỷ lệ sở hữu chi phối; khác với Ngân hàng chính sách (Ngân hàng Chính sách xã hội, Ngân hàng Phát triển Việt Nam) ở chỗ NHTMNN hoạt động đa năng vì lợi nhuận trên nguyên tắc thị trường, còn ngân hàng chính sách hoạt động không vì lợi nhuận, thực hiện chương trình tín dụng chính sách theo chỉ định của Chính phủ. NHTMNN cũng khác với Công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính – những tổ chức tín dụng phi ngân hàng.
Tiêu chí nhận biết khi trong test thi tuyển
Khi bài thi đề cập đến việc Nhà nước sở hữu cổ phần chi phối tại ngân hàng thương mại, đây là dấu hiệu nhận biết NHTMNN. Đề bài có thể mở rộng sang việc trả lời câu hỏi về cơ chế phê duyệt chiến lược kinh doanh của NHTMNN, cơ quan chủ quản vốn nhà nước, điều kiện cấp tín dụng, các hạn chế đầu tư, hoặc chế độ báo cáo, công khai minh bạch.
Lưu ý: Nội dung trên đây mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên ngành và các văn bản pháp luật hiện hành.