Nghiệp vụ phát hành séc (Cheque Issuance Service)
Nghiệp vụ phát hành séc là dịch vụ ngân hàng cung cấp và quản lý tập séc cho khách hàng (cá nhân hoặc tổ chức) đã mở tài khoản thanh toán tại ngân hàng, nhằm phục vụ các mục đích rút tiền mặt, chuyển tiền thanh toán hoặc ủy nhiệm chi qua séc. Theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, séc là một loại phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt, có tính chất lệnh trả tiền vô tình trong đó người phát hành (chủ tài khoản) yêu cầu ngân hàng thanh toán một số tiền nhất định cho người thụ hưởng hoặc theo lệnh của người thụ hưởng. Khi khách hàng có nhu cầu sử dụng séc, ngân hàng sẽ cấp một cuốn/tập séc có đánh số seri, có các yếu tố bảo mật (chữ ký mẫu, hình thức chống giả mạo) và ghi nhận thông tin phát hành vào hồ sơ tài khoản.
Quy trình phát hành séc tại ngân hàng thương mại
Quy trình phát hành séc được thực hiện theo các bước cơ bản sau: (1) Khách hàng đã có tài khoản thanh toán và đáp ứng điều kiện do ngân hàng quy định (ví dụ: thời gian duy trì tài khoản tối thiểu, không có lịch sử séc giảy lạm dụng, có ký quỹ hoặc thiết lập hạn mức phát hành); (2) Khách hàng đề nghị phát hành tập séc, ký hợp đồng sử dụng séc và đăng ký mẫu chữ ký; (3) Ngân hàng in tập séc theo số seri riêng, có logo, mã số tài khoản, tên chủ tài khoản; (4) Ngân hàng bàn giao tập séc cho khách hàng kèm hướng dẫn sử dụng, quy định về bảo quản, thời hạn hiệu lực của tờ séc và nghĩa vụ hoàn trả khi không sử dụng. Khi phát hành, ngân hàng thường thu phí dịch vụ (phí phát hành tập séc theo từng cuốn hoặc theo từng tờ) và có thể yêu cầu đặt cọc bảo đảm tùy theo chính sách nội bộ.
Các hình thức séc được phát hành phổ biến
Tại Việt Nam, ngân hàng thường phát hành ba nhóm hình thức séc chính: séc ghi danh (chỉ được thanh toán cho người có tên ghi trên séc), séc vô danh hoặc theo lệnh (có thể chuyển nhượng bằng ký hận back) và séc đã ghi chính danh nhưng kèm điều kiện "không được chuyển nhượng". Ngoài ra, khách hàng còn có thể yêu cầu loại séc có hạn mức (séc định sẵn số tiền tối đa cho mỗi tờ) hoặc séc trắng (sec đã đóng dấu nhưng để trống số tiền và/hoặc tên người thụ hưởng - loại này hiện bị nhiều ngân hàng hạn chế do rủi ro lạm dụng). Mỗi loại séc có mức phí phát hành và điều kiện sử dụng khác nhau; thí sinh cần nắm rõ để trả lời câu hỏi tình huống trong đề thi tuyển giao dịch viên.
Vai trò, ưu điểm và hạn chế trong thanh toán
Séc giúp khách hàng thanh toán nhanh mà không cần dùng tiền mặt, phù hợp với giao dịch có giá trị lớn giữa doanh nghiệp, trong quan hệ thương mại - dân sự giữa cá nhân (mua bán nhà, xe), hoặc khi người gửi tiền muốn kiểm soát dòng tiền chặt chẽ hơn so với ủy nhiệm chi. Tuy nhiên, séc cũng tồn tại nhiều rủi ro: nguy cơ bị giả mạo chữ ký, séc không đủ tiền (bounced cheque) khi tài khoản hết số dư, tờ séc bị mất cắp và bị lợi dụng, hoặc người thụ hưởng ghi đè số tiền (nếu khách hàng ký séc trước rồi ghi nội dung sau). Vì lý do này, nhiều ngân hàng đã siết chặt điều kiện phát hành hoặc khuyến khích khách hàng chuyển sang các phương tiện thanh toán điện tử.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Ngân hàng có quyền từ chối phát hành séc cho khách hàng không, và căn cứ vào đâu? Có. Ngân hàng được quyền từ chối hoặc tạm dừng phát hành séc nếu khách hàng không đáp ứng điều kiện theo quy định nội bộ của ngân hàng và các yêu cầu pháp lý liên quan đến phát hành séc (ví dụ: khách hàng có lịch sử séc bị từ chối thanh toán vì không đủ số dư trong vòng 12 tháng gần nhất, tài khoản bị phong tỏa, đang trong diện giám sát đặc biệt, hoặc chưa hoàn tất nghĩa vụ ký quỹ). Đây cũng là tình huống thi thường gặp trong đề thi tín dụng - thanh toán.
Hỏi: Khách hàng làm mất tập séc thì phải xử lý thế nào và trách nhiệm thuộc về ai? Khi mất tập séc, khách hàng phải thông báo ngay bằng văn bản cho ngân hàng để được tạm khóa số seri séc bị mất và yêu cầu cấp lại tập mới. Trách nhiệm tài chính đối với các tờ séc đã mất được phân chia theo thời điểm thông báo: nếu séc bị sử dụng trước khi ngân hàng nhận được thông báo tạm/suspended (thường được ghi nhận trong hệ thống thanh toán), ngân hàng có thể từ chối hoàn trả; ngược lại, nếu ngân hàng chậm xử lý thông báo dẫn đến thiệt hại, ngân hàng chịu trách nhiệm theo hợp đồng và quy định pháp luật.
Hỏi: Phí phát hành séc có giống nhau giữa các ngân hàng thương mại không? Không. Phí phát hành tập séc (thường tính theo cuốn 20 - 25 tờ hoặc theo tờ) do từng ngân hàng quy định trong biểu phí dịch vụ, dao động phổ biến hiện nay ở mức 150.000 - 500.000 đồng/cuốn đối với khách hàng cá nhân và cao hơn đối với khách hàng doanh nghiệp. Ngoài ra, nhiều ngân hàng còn thu phí ký quỹ hoặc phí duy trì hạn mức séc. Thí sinh nên kiểm tra biểu phí của ngân hàng mình dự tuyển để nắm con số cụ thể.
Nội dung mang tính tham khảo cho công tác ôn tập và luyện thi tuyển dụng ngân hàng, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên môn.