Quyền rút vốn đặc biệt SDR
Quyền rút vốn đặc biệt (Special Drawing Rights - SDR) là tài sản dự trữ quốc tế do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tạo ra từ năm 1969, bổ sung cho các phương tiện dự trữ chính thống trước đó là vàng, Đô la Mỹ và vị thế dự trữ tại IMF. Khác với tiền tệ thông thường, SDR không phải là đồng tiền vật chất và không tồn tại dưới dạng tiền mặt hay séc, mà là một quyền được hạch toán trên sổ sách của IMF, đại diện cho một khoản nợ có điều kiện mà quốc gia thành viên có thể sử dụng để bổ sung nguồn dự trữ ngoại hối khi cần.
Giá trị của SDR được xác định theo rổ năm đồng tiền gồm Đô la Mỹ (USD), Euro (EUR), Nhân dân tệ Trung Quốc (CNY), Yên Nhật (JPY) và Bảng Anh (GBP). Tỷ trọng của mỗi đồng tiền trong rổ được IMF rà soát và điều chỉnh định kỳ 5 năm một lần dựa trên mức độ quan trọng của đồng tiền đó trong thương mại toàn cầu và hệ thống tài chính quốc tế. Việc xác định giá trị SDR theo rổ tiền tệ giúp ổn định sức mua và giảm thiểu rủi ro biến động quá mạnh từ bất kỳ đồng tiền thành phần nào.
Vai trò của SDR đối với hệ thống tài chính toàn cầu
SDR đảm nhận ba chức năng chính trong hệ thống tiền tệ quốc tế:
Thứ nhất, bổ sung tài sản dự trữ. Khi các quốc gia thành viên thiếu hụt dự trữ ngoại hối, họ có thể chuyển đổi SDR sang ngoại tệ tự do sử dụng (thông qua cơ chế mua bán tự nguyện giữa các thành viên hoặc thông qua IMF) để cân bằng cán cân thanh toán. Điều này giúp giảm áp lực phải áp dụng các biện pháp thắt chặt đột ngột.
Thứ hai, đơn vị tính toán và báo cáo. IMF sử dụng SDR làm đơn vị kế toán cho các giao dịch, cho vay và phân bổ. Nhiều tổ chức quốc tế và ngân hàng trung ương cũng sử dụng SDR làm tham chiếu khi tính toán nghĩa vụ nợ, phí cam kết và thống kê tài chính.
Thứ ba, cơ sở cho việc phát hành và hỗ trợ thanh khoản khẩn cấp. Trong các cuộc khủng hoảng, IMF có thể phân bổ SDR chung cho toàn bộ thành viên để tăng nguồn lực tài chính toàn cầu. Tiêu biểu là đợt phân bổ SDR trị giá khoảng 650 tỷ USD vào tháng 8/2021 nhằm hỗ trợ các nền kinh tế ứng phó tác động của đại dịch Covid-19.
Cơ chế phân bổ và sử dụng SDR
IMF phân bổ SDR cho các quốc gia thành viên theo tỷ lệ hạn ngạch (quota) của mỗi nước. Quyết định phân bổ đòi hỏi sự đồng thuận của Hội đồng Quản trị IMF với tỷ lệ 85% tổng số phiếu có quyền biểu quyết, phản ánh tính chất nghiêm trọng và ảnh hưởng toàn cầu của quyết định này.
Để sử dụng SDR, quốc gia thành viên có thể lựa chọn nhiều hình thức:
- Giao dịch tự nguyện (Voluntary Trading Arrangement): Các thành viên mua bán trực tiếp với nhau hoặc thông qua các thành viên được IMF chỉ định.
- Thanh toán cho IMF: Quốc gia dùng SDR để thanh toán phí, hoa hồng hoặc hoàn trả khoản vay với Quỹ.
- Chuyển nhượng theo thỏa thuận: Một số quốc gia phát triển đã chuyển nhượng một phần SDR của mình cho các nước đang phát triển thông qua các quỹ ủy thác như Quỹ Giảm nghèo và Tăng trưởng (PRGT) hoặc Quỹ Tin cậy Giảm nợ (CCRT).
Theo quy định hiện hành của IMF, các thành viên có quyền nhưng không có nghĩa vụ phải duy trì toàn bộ phân bổ SDR của mình, đồng thời có nghĩa vụ cung cấp ngoại tệ tự do sử dụng khi được IMF chỉ định, với giới hạn gấp đôi mức phân bổ tích lũy trong một giai đoạn ngắn hạn.
Ví dụ minh họa trong nghiệp vụ ngân hàng
Trong báo cáo tài chính của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, dự trữ ngoại hối quốc gia thường được công bố bao gồm vàng, ngoại tệ, vị thế dự trữ tại IMF và lượng SDR được phân bổ. Khi tỷ giá các đồng tiền trong rổ SDR biến động, giá trị SDR tính bằng USD cũng thay đổi theo, dẫn đến sự điều chỉnh trong sổ sách dự trữ.
Một ví dụ cụ thể: nếu rổ SDR có giá trị quy đổi là 1,45 USD/SDR và Việt Nam được phân bổ khoảng 1,2 tỷ SDR, thì phần dự trữ SDR này tương đương khoảng 1,74 tỷ USD trong tổng dự trữ quốc gia (số liệu minh họa, phụ thuộc thời điểm phân bổ thực tế).
Với các ngân hàng thương mại trong nước, SDR xuất hiện trong nghiệp vụ chủ yếu qua hai kênh: (i) các giao dịch liên quan đến thống kê, báo cáo thanh toán quốc tế có tham chiếu SDR; (ii) các chương trình vay vốn từ IMF, Ngân hàng Thế giới hoặc các tổ chức đa phương mà nghĩa vụ trả nợ đôi khi được quy đổi theo SDR.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Tại sao đồng Nhân dân tệ Trung Quốc (CNY) lại có trong rổ SDR khi Trung Quốc vẫn kiểm soát tỷ giá?
Việc CNY được đưa vào rổ SDR từ năm 2016 phản ánh tầm quan trọng của Trung Quốc trong thương mại toàn cầu và hệ thống tài chính quốc tế, không đồng nghĩa với việc CNY phải tự do chuyển đổi hoàn toàn. IMF đánh giá năng lực sử dụng đồng tiền trong các giao dịch quốc tế dựa trên nhiều tiêu chí, bao gồm xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ, vai trò trong dự trữ ngoại hối và khả năng giao dịch trên thị trường tài chính. Việc CNY có mặt trong rổ không có nghĩa là nó có thể thay thế USD trong vai trò đồng tiền dự trữ chính.
Hỏi: Phân bổ SDR có phải là IMF "in tiền" cho các nước thành viên hay không?
Phân bổ SDR không phải là khoản viện trợ và cũng không tạo ra nghĩa vụ trả nợ cho quốc gia nhận. Về bản chất, đây là việc IMF tạo ra một tài sản dự trữ mới và ghi có vào tài khoản SDR của quốc gia thành viên, đồng thời ghi nợ tương ứng. Quốc gia thành viên có thể sử dụng SDR khi cần bằng cách chuyển đổi sang ngoại tệ thông qua hệ thống của IMF hoặc các thành viên khác. Vì vậy, SDR không ảnh hưởng trực tiếp đến cung tiền của một quốc gia riêng lẻ.
Hỏi: Ngân hàng thương mại Việt Nam có trực tiếp giao dịch SDR hay không?
Các ngân hàng thương mại tại Việt Nam không trực tiếp giao dịch SDR mà chỉ tiếp xúc với SDR gián tiếp thông qua: (i) các giao dịch cho vay hoặc vay từ các tổ chức tài chính quốc tế mà nghĩa vụ được quy đổi theo SDR; (ii) báo cáo tài chính và thống kê thanh toán quốc tế liên quan đến các khoản mục có tham chiếu SDR; (iii) cán bộ ngân hàng cần nắm vững khái niệm SDR để xử lý các giao dịch ngoại hối liên quan đến tổ chức tài chính đa phương hoặc các hợp đồng tham chiếu giá trị theo SDR.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về tài chính - ngân hàng.