Bỏ qua điều hướng

Giao dịch phái sinh tài chính là gì?

Thuật ngữ chung

Giao dịch phái sinh tài chính

Giao dịch phái sinh tài chính là giao dịch mà giá trị của hợp đồng được xác định hoặc biến động dựa trên giá trị của một hoặc nhiều tài sản cơ sở, chẳng hạn lãi suất, tỷ giá, chỉ số chứng khoán, giá hàng hóa hoặc giá cổ phiếu. Hai bên không nhất thiết phải trực tiếp mua hoặc bán tài sản cơ sở; thay vào đó, các khoản thanh toán giữa hợp đồng được thực hiện theo sự biến động của tài sản tham chiếu.

Các sản phẩm phái sinh tài chính phổ biến gồm hợp đồng tương lai, phái sinh kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi lãi suất, phái sinh tín dụng và tùy chọn. Mục tiêu chính của giao dịch phái sinh là hỗ trợ quản trị rủi ro, tài trợ tài chính, đầu tư hoặc đầu cơ giá, nhưng mức độ rủi ro và khả năng sinh lời còn phụ thuộc vào từng sản phẩm, cơ chế ký quỹ, đòn bẩy và thị trường đầu cơ.

Đặc điểm cơ bản

Giao dịch phái sinh có một số đặc điểm nổi bật:

  • Tài sản cơ sở: Là tài sản, chỉ số hoặc biến động kinh tế được dùng làm cơ sở để xác định giá trị hợp đồng.
  • Đòn bẩy: Với số vốn tương đối nhỏ, người tham gia có thể tạo ra mức thay đổi lợi nhuận lớn hơn khoản tiền bỏ ra. Đòn bẩy làm tăng cả khả năng sinh lời lẫn mức lỗ.
  • Cơ chế ký quỹ: Bên có nghĩa vụ phải bổ sung tài sản bảo đảm hoặc tiền ký quỹ khi thị trường biến động bất lợi, tùy thuộc vào loại hợp đồng.
  • Thanh toán bù trừ: Các khoản thu chi thường được quyết toán theo chênh lệch giữa giá thực hiện và giá tham chiếu tại thời điểm đáo hạn hoặc thời điểm quyết toán.
  • Thanh toán không đồng thời: Với một số sản phẩm hoán đổi, các bên không giao nhận tiền và tài sản cơ sở trong cùng ngày mà thực hiện thanh toán tại các thời điểm khác nhau.

Ví dụ, một khách hàng ký hợp đồng tương lai đồng USD và VND. Nếu tỷ giá tăng so với mức ký hợp đồng, khách hàng bán USD sẽ có lợi nhuận; nếu tỷ giá giảm, khách hàng phải bù lỗ. Đây là cơ chế quản trị rủi ro tỷ giá phổ biến trong doanh nghiệp xuất nhập khẩu và hoạt động tài chính.

Phân loại các sản phẩm phái sinh

Hợp đồng tương lai

Hợp đồng tương lai là thỏa thuận mua hoặc bán một tài sản cơ sở tại một mức giá xác định trước cho ngày giao hàng trong tương lai. Hợp đồng được giao dịch trên sàn giao dịch, thường được thanh toán hằng ngày theo giá đóng cửa hợp lệ gần nhất.

Ví dụ, nhà đầu tư ký hợp đồng tương lai chỉ số với kỳ hạn ba tháng. Chênh lệch giá giữa hợp đồng và chỉ số thực tế có thể được bù trừ hằng ngày, giúp nhà đầu tư giảm rủi ro biến động toàn bộ danh mục cổ phiếu.

Phái sinh kỳ hạn

Phái sinh kỳ hạn, hay forward, là thỏa thuận tùy chỉnh về loại tài sản, quy mô, ngày đáo hạn và điều kiện thanh toán. Thị trường phi tập trung thường giao dịch trực tiếp giữa hai bên và giao dịch phái sinh kỳ hạn thường được thanh toán tại ngày đáo hạn.

Phái sinh kỳ hạn được sử dụng phổ biến để khóa tỷ giá, lãi suất hoặc giá hàng hóa cho một khoảng thời gian cụ thể. Do các điều khoản có thể được thỏa thuận linh hoạt, sản phẩm này đáp ứng tốt nhu cầu quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Hợp đồng hoán đổi lãi suất

Hợp đồng hoán đổi lãi suất, hay interest rate swap, cho phép các bên thỏa thuận trao đổi dòng tiền dựa trên biến động lãi suất. Hợp đồng phổ biến có hai bên: một bên trả lãi theo lãi suất cố định và nhận lãi theo lãi suất tham chiếu; bên còn lại thực hiện nghĩa vụ ngược lại.

Ví dụ, doanh nghiệp vay vốn theo lãi suất tham chiếu nhưng muốn cố định chi phí tài chính, doanh nghiệp có thể ký hợp đồng hoán đổi lãi suất với ngân hàng. Khi lãi suất tham chiếu tăng, khoản thu từ hợp đồng giúp bù phần chi phí lãi tăng thêm.

Phái sinh tín dụng

Phái sinh tín dụng là hợp đồng gắn với rủi ro tín dụng của một tài sản tham chiếu, chẳng hạn khoản vay hoặc trái phiếu doanh nghiệp. Người mua phái sinh tín dụng được hưởng khoản bồi thường nếu người phát hành không thực hiện nghĩa vụ, còn người bán phải thanh toán khoản bồi thường khi xảy ra sự kiện tín dụng.

Sản phẩm này hữu ích khi ngân hàng cần chuyển rủi ro tín dụng sang bên khác hoặc khi nhà đầu tư muốn bảo vệ danh mục trước khả năng mất khả năng thanh toán. Rủi ro của người bán có thể rất lớn nếu sự kiện tín dụng xảy ra trong thời gian ngắn.

Tùy chọn

Tùy chọn là hợp đồng trao quyền, không phải nghĩa vụ, cho người mua bán hoặc mua bán một tài sản với giá thực hiện xác định trước trong một khoảng thời gian. Người mua tùy chọn mua có quyền thực hiện, còn người bán có nghĩa vụ tuân thủ nếu người mua thực hiện quyền.

Ví dụ, nhà đầu tư mua tùy chọn mua đồng USD với người bán. Khi tỷ giá tăng, nhà đầu tư có thể thực hiện quyền mua USD theo giá đã thỏa thuận; nếu thị trường không thuận lợi, nhà đầu tư có thể hủy quyền, đồng thời chỉ mất khoản phí tùy chọn đã trả.

Vai trò trong hoạt động ngân hàng

Giao dịch phái sinh tài chính giúp các ngân hàng, doanh nghiệp và nhà đầu tư tiếp cận nhiều mục tiêu quản trị rủi ro:

  • Quản trị rủi ro thị trường: Khóa hoặc giảm thiểu rủi ro biến động tỷ giá, lãi suất và giá cổ phiếu.
  • Bổ sung nguồn tài trợ: Sử dụng phái sinh để tiếp cận thị trường vốn và điều chỉnh cơ cấu nợ theo chi phí thích hợp.
  • Cải thiện hiệu quả danh mục: Tái phân bổ rủi ro giữa các tài sản thay vì bán hẳn danh mụp.
  • Tối ưu chi phí: Hỗ trợ khóa mức giá hợp đồng trong tương lai, từ đó dự báo và kiểm soát dòng tiền.
  • Cung cấp sản phẩm cho khách hàng: Ngân hàng có thể thiết kế giao dịch phái sinh phù hợp với nhu cầu tài chính và mức chấp nhận rủi ro của từng khách hàng.

Khi phân tích hồ sơ tuyển dụng ngân hàng, ứng viên cần phân biệt rõ mục tiêu của từng sản phẩm. Ví dụ, khách hàng sử dụng phái sinh kỳ hạn tỷ giá thường mang mục tiêu phòng ngừa rủi ro, trong khi một giao dịch tùy chọn có thể được sử dụng cho cả chiến lược phòng ngừa lẫn đầu cơ giá.

Rủi ro và yêu cầu kiểm soát

Mặc dù giao dịch phái sinh có giá trị quản trị rủi ro, sản phẩm này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro:

  • Rủi ro thị trường: Giá trị hợp đồng thay đổi khi tỷ giá, lãi suất, chỉ số hoặc giá hàng hóa biến động bất lợi.
  • Rủi ro thanh khoản: Bên có nghĩa vụ phải thực hiện thanh toán tại các thời điểm xác định trong khi dòng tiền thực tế của mình chưa đủ thanh toán.
  • Rủi ro đối tác: Đối tác không thực hiện nghĩa vụ dù hợp đồng đã được ký.
  • Rủi ro ký quỹ: Giá trị tài sản bảo đảm giảm hoặc không đủ bù đắm có thể buộc bên có nghĩa vụ bổ sung tài sản.
  • Rủi ro mô hình: Sai sót trong định giá, chọn tham số hoặc sử dụng công thức có thể dẫn đến khoản lỗ không mong muốn.
  • Rủi ro pháp lý và điều hành: Hợp đồng, giao dịch phái sinh, ký quỹ và hạn mức phải được thiết kế phù hợp với quy định hiện hành của cơ quan quản lý và chính sách nội bộ của tổ chức.

Ngân hàng cần kiểm soát hạn mức, xác định phương pháp định giá, theo dõi nghĩa vụ bù trừ, quản lý tài sản bảo đảm và thực hiện stress test định kỳ. Việc xác định các sản phẩm được phép cung cấp cho khách hàng, mức ký quỹ và hạn mức phải căn cứ vào quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước cùng chính sách quản trị rủi ro của từng tổ chức.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Khách hàng doanh nghiệp nên chọn phái sinh kỳ hạn hay hợp đồng tương lai khi cần khóa tỷ giá USD thanh toán nhập khẩu?
Phái sinh kỳ hạn phù hợp khi khách hàng cần thỏa thuận cụ thể với ngân hàng, không nhất thiết đặt mức giá theo giá thị trường tại thời điểm giao ký. Hợp đồng tương lai phù hợp khi khách hàng chấp nhận mức giá thị trường và muốn đảm bảo tính thanh khoản của vị thế trên sàn.

Hỏi: Vì sao giao dịch phái sinh có thể tạo thua lỗ lớn hơn số tiền khách hàng bỏ ra?
Do đòn bẩy cho phép bên mua chỉ cần ký quỹ một phần giá trị hợp đồng nhưng vẫn nắm giữ vị thế lớn. Khi tài sản cơ sở biến động mạnh, lãi hoặc lỗ vượt qua mức ký quỹ ban đầu. Nếu không đáp ứng yêu cầu bổ sung tài sản, vị thế có thể bị đóng trước.

Hỏi: Khi nào phải bổ sung ký quỹ trong giao dịch phái sinh tài chính?
Thời điểm bổ sung ký quỹ phụ thuộc vào cơ chế đánh giá lỗ và biên an toàn của từng sản phẩm, sàn giao dịch hoặc thỏa thuận hợp đồng. Về nguyên tắc, khi lỗ tạm tính làm mức ký quỹ hiện có không còn đáp ứng yêu cầu, người tham gia phải bổ sung tiền hoặc tài sản bảo đảm trong thời hạn quy định.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc tư vấn chuyên môn về giao dịch phái sinh tài chính.

Kiến thức này có trong đề thi tuyển dụng ngân hàng

Luyện thi với đề mô phỏng thực tế, chấm điểm tức thì

B
BIDV

Miễn trừ trách nhiệm: Nội dung câu hỏi trên thithu.com chỉ mang tính chất luyện tập và tham khảo, không đại diện cho đề thi chính thức của bất kỳ tổ chức nào. Chúng tôi không chịu trách nhiệm về kết quả thi thực tế của người dùng.