Đầu tư trái phiếu là gì?

Đầu tư trái phiếu

Đầu tư trái phiếu là hình thức nhà đầu tư sử dụng tiền để mua các loại trái phiếu (trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu doanh nghiệp, trái phiếu được chính phủ bảo lãnh...) với mục đích nhận lãi định kỳ (lãi coupon) và nhận lại mệnh giá khi trái phiếu đáo hạn. Đây là một trong những kênh đầu tư phổ biến trên thị trường tài chính, thường được xem là có mức rủi ro thấp hơn so với đầu tư cổ phiếu, đặc biệt với trái phiếu chính phủ. Tại Việt Nam, kênh đầu tư này khá đa dạng, từ mua trái phiếu sơ cấp qua các đợt phát hành của Kho bạc Nhà nước, đến mua bán thứ cấp trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) với trái phiếu chính phủ, hay qua các công ty chứng khoán đối với trái phiếu doanh nghiệp.

Đặc điểm chính của đầu tư trái phiếu

Khi đầu tư trái phiếu, nhà đầu tư cần nắm các đặc điểm sau:

• Lãi suất coupon: Là lãi suất danh nghĩa được trả định kỳ (thường 6 tháng, 1 năm hoặc theo kỳ hạn phát hành), tính trên mệnh giá trái phiếu. Ví dụ: trái phiếu mệnh giá 100 triệu đồng, lãi suất coupon 8%/năm, kỳ trả lãi 1 năm/lần → mỗi năm nhà đầu tư nhận 8 triệu đồng tiền lãi.
• Mệnh giá và giá mua: Nhà đầu tư có thể mua trái phiếu với giá bằng, cao hơn (trái phiếu premium) hoặc thấp hơn (trái phiếu discount) mệnh giá, tùy thuộc lãi suất thị trường so với lãi suất coupon tại thời điểm mua.
• Kỳ hạn: Trái phiếu có kỳ hạn cố định (ví dụ: 3 năm, 5 năm, 10 năm, 15 năm, 20 năm, 30 năm). Khi đáo hạn, nhà đầu tư được hoàn trả mệnh giá.
• Thứ tự thanh toán: Trái phiếu (đặc biệt trái phiếu có đảm bảo) thường được ưu tiên thanh toán trước cổ đông nếu tổ chức phát hành bị phá sản hoặc giải thể.

Phân loại trái phiếu phổ biến tại Việt Nam

Các loại trái phiếu nhà đầu tư Việt Nam thường gặp khi tìm hiểu về đầu tư trái phiếu gồm:

• Trái phiếu chính phủ (TPCP): Do Kho bạc Nhà nước phát hành để bù đắp bội chi ngân sách và vay nợ công. Đây là loại có rủi ro tín dụng thấp nhất, được giao dịch nhiều trên HNX.
• Trái phiếu chính quyền địa phương: Do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phát hành cho các dự án đầu tư công, được Chính phủ bảo lãnh.
• Trái phiếu doanh nghiệp (TPDN): Do các doanh nghiệp như ngân hàng, công ty bất động sản, công ty xây dựng phát hành nhằm huy động vốn. Rủi ro cao hơn TPCP nhưng lãi suất hấp dẫn hơn, thường từ 9 - 13%/năm tùy kỳ hạn và uy tín tổ chức phát hành.
• Trái phiếu có đảm bảo và không có đảm bảo: Trái phiếu có đảm bảo được thế chấp bằng tài sản, quyền đòi nợ hoặc bảo lãnh của bên thứ ba; trái phiếu không có đảm bảo chỉ dựa trên uy tín và năng lực tài chính của tổ chức phát hành.
• Trái phiếu chuyển đổi: Cho phép người nắm giữ chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông của tổ chức phát hành theo điều kiện định trước.

Lợi ích và rủi ro khi đầu tư trái phiếu

Lợi ích:

• Dòng tiền đều đặn từ lãi coupon, phù hợp với nhà đầu tư thích sự ổn định (ví dụ: người về hưu, quỹ bảo hiểm, quỹ hưu trí).
• Tính thanh khoản khá cao đối với TPCP vì được giao dịch trên thị trường thứ cấp.
• Được ưu tiên thanh toán trước cổ đông khi tổ chức phát hành mất khả năng thanh toán.
• Giá trái phiếu thường ít biến động mạnh hơn so với giá cổ phiếu.

Rủi ro cần lưu ý:

• Rủi ro lãi suất: Khi lãi suất thị trường tăng, giá trái phiếu đang lưu hành giảm. Ví dụ: trái phiếu coupon 8% bị mất giá khi thị trường phát hành trái phiếu mới với coupon 10%.
• Rủi ro tín dụng: Tổ chức phát hành không trả được nợ gốc hoặc lãi đúng hạn. Rủi ro này đặc biệt đáng chú ý với TPDN, nhất là trong giai đoạn 2022 - 2023 nhiều doanh nghiệp bất động sản gặp khó khăn tài chính.
• Rủi ro lạm phát: Lãi suất coupon cố định có thể thấp hơn tỷ lệ lạm phát, làm giảm sức mua của dòng tiền nhận được.
• Rủi ro thanh khoản: Đặc biệt với TPDN không niêm yết, nhà đầu tư có thể khó bán lại khi cần tiền.
• Rủi ro tái đầu tư: Khi trái phiếu đáo hạn hoặc nhận lãi coupon, việc tái đầu tư với cùng mức lãi suất cũ có thể không khả thi nếu lãi suất thị trường đã giảm.

Cách đầu tư trái phiếu phổ biến tại Việt Nam

Nhà đầu tư cá nhân có thể tiếp cận kênh đầu tư trái phiếu thông qua các cách sau:

• Mua TPCP qua đấu thầu trên HNX: Thông qua các thành viên đấu thầu là ngân hàng thương mại và công ty chứng khoán. Đây là kênh phù hợp cho nhà đầu tư tổ chức và cá nhân có số vốn lớn.
• Mua TPDN qua công ty chứng khoán hoặc đại lý phát hành: Thường có mệnh giá tối thiểu 100 triệu đồng, một số trường hợp 1 tỷ đồng. Nhà đầu tư ký hợp đồng mua bán và nhận chứng chỉ trái phiếu hoặc xác nhận sở hữu.
• Mua qua quỹ mở trái phiếu: Các quỹ đầu tư như VinaCapital, Manulife, Dragon Capital, VCBF... có sản phẩm quỹ chuyên đầu tư vào TPCP và TPDN, phù hợp cho nhà đầu tư có vốn nhỏ, muốn đa dạng hóa.
• Mua TPCP thứ cấp trên HNX: Nhà đầu tư cá nhân có thể mở tài khoản giao dịch tại công ty chứng khoán có dịch vụ, sau đó giao dịch TPCP thứ cấp với lô tối thiểu thường là 100 triệu đồng.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Lãi suất trái phiếu chính phủ Việt Nam hiện nay ở mức nào và phụ thuộc vào yếu tố nào? Lãi suất TPCP Việt Nam phụ thuộc vào kỳ hạn, cung - cầu thị trường, lạm phát kỳ vọng, chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước và tình hình kinh tế vĩ mô. Trong các năm gần đây, lãi suất TPCP kỳ hạn 10 năm thường dao động trong khoảng 2,5 - 4,5%/năm, kỳ hạn 5 năm khoảng 2 - 3,5%/năm, kỳ hạn 15 - 30 năm có thể cao hơn. Khi lạm phát kỳ vọng tăng hoặc NHNN thắt chặt tiền tệ, lãi suất TPCP thường có xu hướng tăng và ngược lại.

Hỏi: Trái phiếu doanh nghiệp có những rủi ro nào mà nhà đầu tư cá nhỉ cần cảnh giác? Trái phiếu doanh nghiệp, đặc biệt từ các doanh nghiệp trong lĩnh vực bất động sản, xây dựng, tiền chậm thanh khoản, tiềm ẩn rủi ro tín dụng cao. Nhà đầu tư cần kiểm tra kỹ: (1) báo cáo tài chính đã kiểm toán của tổ chức phát hành; (2) tài sản đảm bảo và tỷ lệ đảm bảo; (3) lịch sử trả nợ đúng hạn; (4) mục đích sử dụng vốn có minh bạch và khả thi hay không; (5) đơn vị tư vấn, đại lý phát hành và bảo lãnh phát hành có uy tín hay không. Nhiều trường hợp TPDN trả lãi suất rất cao (12 - 14%/năm trở lên) thường đi kèm rủi ro vỡ nợ cao, như từng xảy ra với nhiều doanh nghiệp bất động sản trong giai đoạn 2022 - 2023.

Hỏi: Đầu tư trái phiếu có phù hợp với nhà đầu tư mới bắt đầu không và cần bao nhiêu vốn tối thiểu? Đầu tư trái phiếu là lựa chọn phù hợp cho người mới bắt đầu vì tính ổn định và dòng tiền rõ ràng, đặc biệt với TPCP. Tuy nhiên, mệnh giá tối thiểu thường là 100 triệu đồng/lô đối với TPCP và TPDN nên vốn ban đầu cần ít nhất vài trăm triệu đồng. Với người có vốn nhỏ hơn, có thể tiếp cận gián tiếp qua quỹ mở trái phiếu với số vốn từ vài triệu đồng, hoặc mua chứng chỉ tiền gửi, sản phẩm tiết kiệm có kỳ hạn tại ngân hàng - vốn bản chất là hình thức cho vay tương tự đầu tư trái phiếu.

Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo tổng quát về thuật ngữ tài chính - ngân hàng, không thay thế tư vấn đầu tư chuyên nghiệp. Nhà đầu tư cần tìm hiểu kỹ quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan trước khi đưa ra quyết định đầu tư.