Độ co giãn cung cầu hoàn toàn
Trong kinh tế học vi mô, độ co giãn cung cầu hoàn toàn (perfectly elastic supply/demand) là trạng thái đặc biệt của cung hoặc cầu trong đó chỉ cần một thay đổi rất nhỏ, thậm chí vô cùng nhỏ, về giá cũng khiến lượng cung hoặc lượng cầu thay đổi đến vô hạn. Khi đó, hệ số co giãn theo giá (price elasticity) tiến tới vô cùng và đường cung hoặc đường cầu trên đồ thị trở thành đường nằm ngang, song song với trục hoành (trục số lượng). Ở mức giá đang giao dịch, người mua hoặc người bán sẵn sàng giao dịch bất kỳ sản lượng nào mà thị trường cần; nhưng nếu giá chỉ giảm hoặc tăng lên dù chỉ một đơn vị nhỏ, lượng giao dịch sẽ ngay lập tức sụp xuống 0 hoặc tăng vọt lên vô cùng, tùy theo chiều điều chỉnh. Đây là cực trị hoàn toàn đối nghịch với cung/cầu hoàn toàn không co giãn (đường thẳng đứng) và là trường hợp lý tưởng ít gặp trong thực tế, thường được dùng làm mô hình tham chiếu trong giảng dạy và phân tích.
Biểu diễn bằng đồ thị và công thức
Trên đồ thị hai trục giá (trục tung) – sản lượng (trục hoành), đường cung hoặc đường cầu hoàn toàn co giãn là một đường nằm ngang tại đúng mức giá P*. Công thức hệ số co giãn theo giá được tính theo dạng điểm:
E = (%ΔQ) / (%ΔP)
Khi đường nằm ngang, chỉ cần %ΔP tiến tới 0 mà %ΔQ lại thay đổi một lượng hữu hạn, tỷ số này tiến đến vô cùng, tức E → +∞ (với cầu) hoặc E → −∞ (với cung, lấy giá trị tuyệt đối vẫn là vô cùng). Vì vậy người ta quy ước đây là trạng thái co giãn vô hạn, không có điểm tới hạn về giá mà chỉ có duy nhất một mức giá được chấp nhận giao dịch.
Ý nghĩa kinh tế và ứng dụng
Về mặt lý thuyết, mô hình cung/cầu hoàn toàn co giãn giúp giải thích một số tình huống quan trọng. Thứ nhất, trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo dài hạn với nhiều doanh nghiệp cung ứng sản phẩm đồng nhất, đường cầu mà một doanh nghiệp nhỏ phải đối mặt gần như nằm ngang tại giá thị trường, vì nếu doanh nghiệp tăng giá dù chỉ một chút, người mua sẽ chuyển sang đối thủ ngay lập tức. Thứ hai, với hàng hóa có khả năng thay thế hoàn hảo hoặc được giao dịch trên thị trường quốc tế với tỷ giá linh hoạt, cầu nội địa đối với hàng nhập khẩu cũng được xem là gần co giãn hoàn toàn trong phạm vi biến động nhỏ. Thứ ba, trong phân tích chính sách, khi đường cung nằm ngang (ví dụ ngành có năng lực sản xuất dư thừa lớn), bất kỳ sự dịch chuyển nào của đường cầu đều được phản ánh hoàn toàn vào sản lượng mà giá hầu như không đổi, và ngược lại.
Ví dụ minh họa
Giả sử thị trường gạo xuất khẩu của Việt Nam có nhiều thương nhân cùng bán sản phẩm đồng nhất với giá quốc tế 8.000 đồng/kg. Một thương nhân nhỏ không thể ép giá lên 8.001 đồng/kg vì khách hàng sẽ lập tức chuyển sang nhà cung cấp khác, lượng bán của thương nhân này rơi về 0. Ngược lại, nếu đối thủ hạ xuống 7.999 đồng/kg, thương nhân đó mất gần như toàn bộ khách. Đường cầu mà thương nhân này nhìn thấy gần như là đường nằm ngang tại mức 8.000 đồng. Đây chính là cách tiếp cận đường cầu hoàn toàn co giãn trong mô hình cạnh tranh hoàn hảo mà sinh viên ngành kinh tế và ứng viên thi tuyển ngân hàng thường gặp trong các câu hỏi về vi mô.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Làm thế nào để phân biệt cung hoàn toàn co giãn và cầu hoàn toàn co giãn khi cả hai đều vẽ đường nằm ngang trên đồ thị? Phân biệt bằng cách đọc nhãn trục: nếu trục tung là giá và đường nằm ngang biểu diễn quan hệ giữa giá với lượng cung của người bán thì đó là cung hoàn toàn co giãn; nếu biểu diễn quan hệ giữa giá với lượng cầu của người mua thì đó là cầu hoàn toàn co giãn. Hệ số co giãn của cung mang dấu dương, còn của cầu mang dấu âm, nhưng khi nói về độ lớn người ta thường lấy giá trị tuyệt đối.
Hỏi: Trong đề thi tuyển ngân hàng, khi nào nên dùng mô hình độ co giãn cung cầu hoàn toàn để phân tích? Mô hình này thường xuất hiện ở các câu hỏi về thị trường cạnh tranh hoàn hảo, thị trường tài chính quốc tế có tỷ giá linh hoạt, hoặc khi đề bài mô tả tình huống có nhiều sản phẩm thay thế gần như hoàn hảo. Khi đó, thí sinh cần nhận diện đường nằm ngang và giải thích rằng biến động cung/cầu được hấp thụ hoàn toàn bởi sản lượng chứ không bởi giá.
Hỏi: Độ co giãn cung cầu hoàn toàn có tồn tại trong thực tế hay chỉ là lý thuyết? Trên thực tế, hầu như không có thị trường nào đạt trạng thái co giãn vô hạn tuyệt đối, bởi luôn có chi phí chuyển đổi, thông tin bất đối xứng và sự khác biệt nhỏ giữa các sản phẩm. Tuy nhiên, mô hình này vẫn hữu ích như một trường hợp giới hạn để hiểu hành vi doanh nghiệp trong ngành có tính cạnh tranh cao và làm cơ sở so sánh với các mức co giãn hữu hạn khác như co giãn nhiều, co giãn ít hay không co giãn.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo lý thuyết kinh tế học vi mô, không thay thế giáo trình chính thống hay tư vấn chuyên môn trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.