Viên chức
Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại các đơn vị sự nghiệp công lập (trường học công lập, bệnh viện công lập, viện nghiên cứu, thư viện, nhà hát, bảo tàng, trung tâm dịch vụ công ích...), ký hợp đồng làm việc với đơn vị và hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập đó. Khái niệm này được quy định tại Luật Viên chức năm 2010 (Luật số 58/2010/QH12) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức năm 2019 (Luật số 52/2019/QH14).
Điểm mấu chốt giúp phân biệt viên chức với công chức:
- Công chức làm việc trong bộ máy hành chính nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, các Bộ, Sở, Phòng, UBND các cấp), thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính, được xếp theo ngạch công chức.
- Viên chức làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập — tức những đơn vị cung cấp dịch vụ công (giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học, thể thao...) chứ không trực tiếp tham gia quản lý nhà nước. Viên chức được xếp theo chức danh nghề nghiệp.
Nói cách khác, viên chức là lực lượng "làm dịch vụ công" trong khu vực nhà nước, còn công chức là lực lượng "chạy bộ máy nhà nước".
Phân loại viên chức
Theo vị trí quản lý, viên chức được chia thành hai nhóm:
- Viên chức quản lý: gồm người giữ chức vụ quản lý tại đơn vị sự nghiệp công lập như giám đốc bệnh viện, hiệu trưởng trường đại học, viện trưởng, trưởng phòng... Chức danh quản lý gắn liền với một hạng chức danh nghề nghiệp cụ thể (ví dụ: Giám đốc bệnh viện hạng I).
- Viên chức không giữ chức vụ quản lý: là người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chuyên môn nghiệp vụ, được xếp hạng theo chức danh nghề nghiệp. Ví dụ: bác sĩ hạng III, giáo viên tiểu học hạng III, nghiên cứu viên hạng II, thư viện viên hạng IV...
Theo hạng chức danh nghề nghiệp (tương đương ngạch công chức): Hạng I, II, III, IV — trong đó hạng I là cao nhất. Mỗi ngành có bảng chức danh riêng do Bộ quản lý ngành xây dựng và Bộ Nội vụ thống nhất.
Quyền và nghĩa vụ của viên chức
Quyền của viên chức:
- Được hưởng lương theo hạng chức danh nghề nghiệp và các khoản phụ cấp (phụ cấp nghề, phụ cấp ưu đãi nghề, phụ cấp thâm niên...).
- Được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế theo quy định; khi nghỉ hưu được hưởng lương hưu từ quỹ BHXH.
- Được cử đi đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ.
- Được nghỉ phép, nghỉ ốm, nghỉ thai sản theo chế độ.
- Được ký hợp đồng làm việc mới khi hết hợp đồng nếu đáp ứng yêu cầu.
Nghĩa vụ của viên chức:
- Thực hiện nhiệm vụ chuyên môn được giao trong hợp đồng làm việc.
- Chấp hành nội quy, quy chế của đơn vị sự nghiệp công lập.
- Tuân thủ đạo đức nghề nghiệp (ví dụ: y đứa sinh — với bác sĩ; quy tắc ứng xử — với giáo viên).
- Chịu trách nhiệm trước pháp luật và người sử dụng lao động về hành vi nghề nghiệp của mình.
- Bảo vủ tài sản, bí mật công tác theo quy định.
Tuyển dụng viên chức và các hình thức hợp đồng làm việc
Việc tuyển dụng viên chức được thực hiện thông qua hai hình thức chính:
- Thi tuyển: áp dụng phổ biến nhất; ứng viên phải trải qua vòng thi viết (kiến thức chung, nghiệp vụ chuyên ngành) và phỏng vấn (năng lực thực tiễn).
- Xét tuyển: áp dụng trong một số trường hợp đặc biệt (ví dụ: tiếp nhận người đã là viên chức ở đơn vị khác, người có thành tích xuất sắc...).
Hợp đồng làm việc của viên chức có hai loại:
- Hợp đồng không xác định th�ơi hạn: ký khi viên chức đã hoàn thành tốt nhiệm vụ và hết hạn hợp đồng xác định thời hạn.
- Hợp đồng xác định thời hạn: từ 12 tháng đến 36 tháng (tùy ngành và quy định cụ thể).
Điều kiện dự tuyển thông thường: là công dân Việt Nam, đủ 18 tuổi trở lên, có phẩm chất đạo đức tốt, đủ sức khỏe, có văn bằng/chứng chỉ phù hợp với vị trí việc làm. Trình độ đào tạo tối thiểu hiện nay phổ biến là từ cao đẳng trở lên tùy ngành.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Viên chức có được nghỉ hưu và hưởng lương hưu không, hay chỉ công chức mới được? Có. Viên chức là đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, nên khi đủ điều kiện về tuổi và thời gian đóng (nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi tùy điều kiện theo luật BHXH hiện hành) đều được nghỉ hưu và hưởng lương hưu từ quỹ BHXH. Quyền này tương đương công chức, không phân biệt.
Hỏi: Một giáo viên trong trường công lập là công chức hay viên chức? Là viên chức. Trường học công lập là đơn vị sự nghiệp giáo dục, thuộc danh sách đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định. Giáo viên được xếp chức danh nghề nghiệp giáo viên theo các hạng (giáo viên tiểu học hạng I, II, III, IV...) chứ không xếp ngạch công chức. Ngược lại, chuyên viên làm việc tại Sở Giáo dục và Đào tạo là công chức.
Hỏi: Viên chức có được làm thêm ngoài giờ tại các tổ chức tư nhân không? Được nhưng có điều kiện. Viên chức có thể làm thêm ngoài giờ nếu đơn vị sự nghiệp không phản đối và không ảnh hưởng đến nhiệm vụ chính. Tuy nhiên, viên chức không được làm việc trong các doanh nghiệp tư nhân có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực chuyên môn mình phụ trách tại đơn vị công lập, vì dễ phát sinh xung đột lợi ích. Quy định này nằm trong Luật Viên chức và các văn bản hướng dẫn về nghĩa vụ của viên chức.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo, phục vụ luyện thi tuyển dụng ngân hàng và tra cứu thuật ngữ, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên ngành.