Vốn tự có cấp 1
Vốn tự có cấp 1 (Tier 1 Capital) là thành phần chất lượng cao nhất trong cơ cấu vốn tự có của tổ chức tín dụng, có khả năng hấp thụ lỗ ngay lập tức và liên tục trong khi ngân hàng tiếp tục hoạt động, đồng thời là nguồn vốn đứng sau cùng (subordinated) so với tất cả các chủ nợ và người gửi tiền. Theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về an toàn vốn, vốn tự có cấp 1 bao gồm vốn cấp 1 cốt lõi (Common Equity Tier 1 - CET1) và vốn cấp 1 bổ sung (Additional Tier 1 - AT1). Trong đó, CET1 thường gồm vốn điều lệ thực góp, quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ, quỹ đầu tư phát triển, lợi nhuận giữ lại sau thuế chưa phân phối và các khoản thặng dư vốn cổ phần, trừ đi các khoản giảm trừ theo quy định (lỗ lũy kế, tài sản vô hình, chênh lệch đánh giá lại tài sản tài chính...). Vốn cấp 1 bổ sung bao gồm các công cụ vốn có đặc điểm: không có thời hạn cố định, có khả năng chuyển đổi thành vốn cổ phần phổ thông khi xảy ra sự kiện trigger, được chia cổ tức có thể hủy ngang theo quyết định của ngân hàng.
Vai trò của vốn tự có cấp 1 đối với ngân hàng thương mại
Vốn tự có cấp 1 là lớp đệm đầu tiên hấp thụ tổn thất khi ngân hàng rơi vào khó khăn tài chính, trước khi đến lượt người gửi tiền và các chủ nợ phải gánh chịu rủi ro. Chính vì vậy, cơ quan quản lý luôn yêu cầu tỷ trọng vốn cấp 1 trên tổng tài sản có rủi ro (RWA) phải duy trì ở mức tối thiểu theo Basel III và được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nội luật hóa. Cụ thể, tỷ lệ CET1 tối thiểu là 4,5% RWA, tỷ lệ vốn cấp 1 tối thiểu là 6% RWA và tỷ lệ vốn tự có tổng hợp (CAR) tối thiểu là 8% RWA. Ngoài mức tối thiểu, các ngân hàng còn phải duy trì thêm các "buffer" như buffer bảo tồn vốn 2,5%, buffer chống chu kỳ 0 - 2,5% tùy theo bối cảnh kinh tế vĩ mô. Vốn cấp 1 chất lượng càng cao, khả năng chống chịu cú sốc của ngân hàng càng lớn và chi phí huy động vốn từ thị trường càng thấp nhờ mức xếp hạng tín nhiệm tốt hơn.
Phân biệt vốn cấp 1 với vốn cấp 2 và các thành phần liên quan
Để hiểu rõ vị trí của vốn tự có cấp 1, cần so sánh với các thành phần khác trong cấu trúc vốn tự có của ngân hàng:
- Vốn cấp 1 (Tier 1) so với Vốn cấp 2 (Tier 2): Vốn cấp 2 gồm các công cụ nợ có thời hạn cố định (thường trên 5 năm), dự phòng tái đánh giá tài sản, dự phòng chung đối với các khoản nợ theo quy định. Vốn cấp 2 xếp sau vốn cấp 1 trong thứ tự hấp thụ lỗ và chỉ tham gia hấp thụ lỗ khi ngân hàng ngừng hoạt động (gone concern), trong khi vốn cấp 1 hấp thụ lỗ khi ngân hàng vẫn đang hoạt động (going concern).
- Vốn cấp 1 cốt lõi (CET1) so với Vốn cấp 1 bổ sung (AT1): CET1 là vốn sở hữu thuần túy, hấp thụ lỗ tốt nhất và không có cam kết thanh toán cố định; AT1 là các công cụ vốn lai (hybrid) có thể bị hủy cổ tức hoặc chuyển đổi thành cổ phiến phổ thông khi vốn xuống dưới ngưỡng quy định.
- Vốn tự có so với Vốn pháp định: Vốn pháp định (vốn điều lệ tối thiểu theo loại hình tổ chức tín dụng) là điều kiện cần để thành lập và vận hành, còn vốn tự có là cơ sở tính toán tỷ lệ an toàn vốn trong suốt quá trình hoạt động.
Ví dụ minh họa cách tính vốn cấp 1
Một ngân hàng cổ phần thương mại niêm yết tại Việt Nam có số liệu đơn giản hóa như sau:
- Vốn điều lệ thực góp: 20.000 tỷ đồng.
- Quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ: 1.500 tỷ đồng.
- Lợi nhuận sau thuế giữ lại chưa phân phối: 4.000 tỷ đồng.
- Thặng dư vốn cổ phần: 500 tỷ đồng.
- Lỗ lũy kế (nếu có): 0 đồng.
- Lợi thế thương mại và tài sản vô hình chưa khấu hao: 800 tỷ đồng.
Khi đó: CET1 = 20.000 + 1.500 + 4.000 + 500 − 800 = 25.200 tỷ đồng. Nếu ngân hàng phát hành thêm 3.000 tỷ đồng trái phiếu vốn cấp 1 bổ sung tuân thủ quy định, tổng vốn cấp 1 = 25.200 + 3.000 = 28.200 tỷ đồng. Chia cho RWA (giả định 300.000 tỷ đồng) ta có tỷ lệ vốn cấp 1 là 9,4%, vượt mức tối thiểu 6% theo quy định, đồng thời tỷ lệ CET1 là 8,4% cũng vượt mức 4,5%.
Lưu ý khi luyện thi tuyển dụng ngân hàng
Trong các đề thi vị trí Quan hệ khách hàng, Tín dụng, Kế toán hay Kiểm toán nội bộ, ứng viên thường được hỏi về vai trò của vốn tự có cấp 1 kết hợp với hệ số CAR (Capital Adequacy Ratio). Khi trả lời, cần nhớ ba mức chuẩn: 4,5% (CET1), 6% (Tier 1), 8% (CAR) theo Basel III; đồng thời phân biệt được "vốn điều lệ" (một thành phần của vốn cấp 1 cốt lõi) với "vốn pháp định" (mức tối thiểu khi thành lập, ví dụ 3.000 tỷ đồng đối với ngân hàng thương mại cổ phần theo quy định). Nội dung này mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên nghiệp và cần được đối chiếu với văn bản hiện hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tại thời điểm áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Lợi nhuận giữ lại chưa phân phối có luôn được tính đầy đủ vào vốn cấp 1 cốt lõi (CET1) không?
Không phải tất cả. Lợi nhuận sau thuế giữ lại chỉ được tính vào CET1 sau khi ngân hàng thực hiện trích lập đầy đủ các quỹ theo quy định nội bộ và pháp luật, đồng thời phải trừ đi phần lỗ lũy kế (nếu có). Ngoài ra, lợi nhuận giữ lại phải được kiểm toán hoặc xác nhận bởi tổ chức kiểm toán độc lập mới đủ điều kiện công nhận đầy đủ vào vốn CET1.
Hỏi: Vì sao các ngân hàng thương mại Việt Nam gần đây liên tục tăng vốn điều lệ và phát hành cổ phiếu trả cổ tức?
Việc tăng vốn điều lệ và chia cổ tức bằng cổ phiếu giúp gia tăng vốn cấp 1 cốt lõi (CET1) - thành phần có chất lượng cao nhất, giúp nâng tỷ lệ CAR vượt mức tối thiểu theo quy định, đáp ứng yêu cầu ngày càng siết chặt của Thông tư hướng dẫn các tỷ lệ an toàn vốn theo Basel III. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều ngân hàng đang đẩy mạnh tăng trưởng tín dụng khiến RWA tăng nhanh, đòi hỏi nguồn vốn hấp thụ rủi ro tương ứng.
Hỏi: Trái phiếu vốn cấp 1 bổ sung (AT1) có thực sự an toàn cho nhà đầu tư cá nhân không?
Không. Trái phiếu AT1 có đặc tính rất đặc biệt: nhà đầu tư có thể mất toàn bộ gốc khi ngân hàng phát hành gặp sự kiện trigger (vốn cấp 1 xuống dưới ngưỡng quy định), hoặc bị hủy cổ tức nếu ngân hàng quyết định không chi trả. Loại trái phiếu này chủ yếu phù hợp với nhà đầu tư tổ chức có khả năng đánh giá rủi ro chuyên sâu, không phù hợp để ví như tiền gửi tiết kiệm thông thường.