Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (Base Erosion and Profit Shifting – BEPS)
Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (thường viết tắt là BEPS – Base Erosion and Profit Shifting) là thuật ngữ chỉ các chiến lược lập kế hoạch thuế xuyên biên giới được doanh nghiệp đa quốc gia sử dụng để "dịch chuyển" lợi nhuận từ những quốc gia có thuế suất cao sang những quốc gia có thuế suất thấp hoặc có chế độ ưu đãi thuế đặc biệt (gồm cả các "thiên đường thuế"). Hậu quả là cơ sở tính thuế (tax base) của quốc gia nhận đầu tư bị thu hẹp đáng kể, dẫn đến thất thu ngân sách, méo mó cạnh tranh và bất bình đẳng trong phân bổ gánh nặng thuế giữa doanh nghiệp với người lao động và doanh nghiệp nhỏ.
BEPS trở thành vấn đề toàn cầu được OECD đưa vào chương trình nghị sự từ năm 2013, khi G20 yêu cầu rà soát các quy định thuế quốc tế hiện hại – vốn chủ yếu dựa trên Mẫu Công ước thuế OECD/UN ra đời từ những năm 1920 – vì chúng không còn phù hợp với mô hình kinh doanh số hoá, chuỗi giá trị toàn cầu và giao dịch giữa các bên liên kết ngày càng phức tạp.
Bốn chiến lược BEPS điển hình
1. Chuyển giá (Transfer Pricing Manipulation): Doanh nghiệp định giá giao dịch giữa các công ty con trong cùng tập đoàn không theo giá thị trường. Ví dụ, công ty mẹ tại quốc gia thuế cao bán nguyên liệu cho chi nhánh tại "thiên đường thuế" với giá rất cao, làm lợi nhuận dồn về nơi đánh thuế thấp.
2. Sử dụng bất hợp lý hiệp định thuế (Treaty Shopping): Lồng ghép một công ty "vỏ" (conduit company) tại quốc gia có hiệp định thuế ưu đãi để hưởng mức khấu trừ thuế tại nguồn thấp khi chuyển cổ tức, lãi vay, phí bản quyền về công ty mẹ cuối cùng.
3. Chiến lược "dòng tiền vay" (Thin Capitalisation): Doanh nghiệp đa quốc gia tài trợ cho hoạt động tại quốc gia thuế cao bằng nợ vay từ công ty mẹ ở nước thuế thấp. Lãi vay được khấu trừ khỏi thu nhập chịu thuế, nhưng cổ tức trả về lại chịu thuế rất nhẹ hoặc không chịu thuế.
4. Lạm dụng thực thể ưu đãi (Preferential Regimes): Tận dụng các khu kinh tế, khu công nghệ cao, khu chế xuất có chế độ thuế ưu đãi vượt khung để dịch chuyển lợi nhuận một cách hợp pháp trên danh nghĩa nhưng thiếu hoạt động kinh tế thực chất.
15 hành động của OECD chống xói mòn cơ sở thuế
Năm 2015, OECD và G20 công bố Gói hành động BEPS gồm 15 hành động (15 Actions), chia thành 3 trụ cột:
- Trụ cột 1 – Thiết lập sự phù hợp giữa nơi thu thuế với nơi tạo ra giá trị kinh tế: Hành động 1 (Nền kinh tế số), Hành động 2 (Hybrid mismatch arrangements), Hành động 3 (Quy tắc CFC – Controlled Foreign Company), Hành động 4 (Giới hạn khấu trừ lãi vay), Hành động 5 (Thực hành gây hại – Harmful tax practices).
- Trụ cột 2 – Củng cố các quy định về giao dịch liên kết và minh bạch: Hành động 6 (Chống lạm dụng hiệp định thuế), Hành động 7 (Địa vị cơ sở thường trú), Hành động 8–10 (Chuyển giá – tài sản vô hình, rủi ro, vốn), Hành động 11 (Phương pháp phân tích dữ liệu BEPS), Hành động 12 (Yêu cầu minh bạch bắt buộc), Hành động 13 (Hồ sơ quốc gia và hồ sơ toàn cầu – Master/Local File).
- Trụ cột 3 – Thực thi hiệu quả: Hành động 14 (Cơ chế giải quyết tranh chấp MAP), Hành động 15 (Công cụ đa biên – Multilateral Instrument, viết tắt MLI).
Đặc biệt, năm 2021, OECD công bố Trụ cột 1 và Trụ cột 2 (Pillar One và Pillar Two) của giải pháp toàn cầu. Trụ cột 1 phân bổ quyền đánh thuế cho các quốc gia thị trường đối với doanh nghiệp đa quốc gia lớn (đặc biệt doanh nghiệp số), còn Trụ cột 2 đặt ra mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% (Global Minimum Tax – GMT), qua đó bất kỳ lợi nhuận nào được tạo ra tại quốc gia có thuế suất dưới 15% đều bị đánh thuế bổ sung tại quốc gia nơi đặt công ty mẹ.
Tác động đến Việt Nam
Việt Nam không phải thành viên OECD nhưng với tư cách thành viên G20/OECD Inclusive Framework, Việt Nam chịu áp lực phải triển khai các hành động BEPS vào hệ thống pháp luật nội địa. Các điểm đáng chú ý:
- Luật Quản lý thuế 2019 (Luật số 38/2019/QH14) và các nghị định hướng dẫn đã bổ sung quy định chống lạm dụng hiệp định, quy tắc CFC, quy định về giao dịch liên kết.
- Nghị định 132/2020/NĐ-CP quy định chi tiết về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, yêu cầu lập Hồ sơ quốc gia và Hồ sơ toàn cầu cho các doanh nghiệp có doanh thu hợp nhất từ 18.000 tỷ đồng trở lên.
- Việt Nam đang xây dựng lộ trình áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu 15% theo Trụ cột 2, dự kiến ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp FDI quy mô lớn đang hưởng ưu đãi thuế suất thấp (4–10%) tại Việt Nam.
- Cơ quan thuế đẩy mạnh kiểm tra, thanh tra chuyển giá – vấn đề từng khiến nhiều công ty FDI lớn phải nộp bổ sung hàng nghìn tỷ đồng tiền thuế.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Tại sao chuyển giá lại là chiến lược BEPS phổ biến và được phát hiện nhiều nhất tại Việt Nam? Vì chuyển giá tác động trực tiếp đến thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp FDI tại Việt Nam – nơi doanh thu lớn nhưng lợi nhuận khai báo rất mỏng. Cơ quan thuế Việt Nam ưu tiên thanh tra các giao dịch liên kết vì dễ phát hiện qua chênh lệch giữa doanh thu, chi phí và tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu so với ngành.
Hỏi: Thuế tối thiểu toàn cầu 15% có nghĩa là mọi doanh nghiệp FDI tại Việt Nam đều phải nộp thuế 15% không? Không. Mức 15% chỉ áp dụng với các tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu EUR trở lên (khoảng 20.000 tỷ đồng). Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp trong nước thông thường không thuộc phạm vi. Hơn nữa, nếu thuế suất tại Việt Nam đã đạt 15%, doanh nghiệp không phải nộp thuế bổ sung (top-up tax).
Hỏi: Doanh nghiệp trong nước có cần lo ngại về BEPS không? Có, đặc biệt các doanh nghiệp quy mô lớn có hoạt động đầu tư ra nước ngoài hoặc có giao dịch liên kết với công ty mẹ, công ty chị em. Theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP, doanh nghiệp có giao dịch liên kết đều phải kê khai, và nếu doanh thu hợp nhất đạt ngưỡng phải lập Hồ sơ toàn cầu, chịu khác nhau giữa hoạt động sản xuất và hoạt động đầu cơ, đầu tư.
Lưu ý: Nội dung trên mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc thuế chuyên nghiệp. Số liệu ngưỡng doanh thu có thể được điều chỉnh theo quy định cập nhật của OECD và pháp luật Việt Nam.