Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) là gì?

Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM)

Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) (tiếng Anh: Non-cash payment) là phương thức thanh toán trong đó các giao dịch mua bán, cung ứng dịch vụ, chuyển tiền hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính giữa các bên được hoàn tất thông qua tài khoản ngân hàng hoặc các công cụ thanh toán không mang hình thái tiền mặt (như séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng, chuyển tiền điện tử, ví điện tử, QR code…) thay vì sử dụng tiền giấy, tiền xu vật chất. Trong nghiệp vụ ngân hàng Việt Nam, TTKDTM còn được hiểu là toàn bộ hoạt động ghi nợ – ghi có trên tài khoản thanh toán của khách hàng do chính ngân hàng quản lý, dựa trên các chứng từ, lệnh thanh toán hoặc ủy quyền hợp pháp từ chủ tài khoản.

Đây là hình thức thanh toán được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) khuyến khích mở rộng trong nhiều năm qua, với mục tiêu giảm tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán, tăng tính minh bạch trong giao dịch và hạn chế rủi ro tiền mặt như tiền giả, cướp, trộm, thất lạc hoặc rửa tiền.

Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt phổ biến

Trong thực tế nghiệp vụ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, TTKDTM được chia thành hai nhóm chính:

1. Thanh toán qua tài khoản ngân hàng (truyền thống)

• Séc: lệnh thanh toán bằng văn bản do chủ tài khoản lập, yêu cầu ngân hàng trích từ tài khoản của mình để trả cho người thụ hưởng một số tiền nhất định.
• Ủy nhiệm chi (UNC): chứng từ do chủ tài khoản lập để chuyển tiền từ tài khoản của mình sang tài khoản người thụ hưởng tại cùng hoặc khác ngân hàng.
• Ủy nhiệm thu (UNT): chứng từ do chủ nợ lập, ủy nhiệm cho ngân hàng thu hộ tiền từ tài khoản của con nợ.
• Thẻ ghi nợ (debit card), thẻ tín dụng (credit card), thẻ trả trước (prepaid card): dùng để thanh toán tại POS, rút tiền tại ATM hoặc thanh toán trực tuyến.
• Chuyển tiền điện tử qua Internet Banking, Mobile Banking, SMS Banking.

2. Thanh toán qua các kênh hiện đại

• Ví điện tử (MoMo, ZaloPay, VNPay, ShopeePay…): thường liên kết với tài khoản ngân hàng hoặc thẻ ngân hàng.
• QR code liên tân (Vietnam QR): quét mã để thanh toán nhanh, phổ biến từ năm 2020 trở đi.
• Thanh toán NFC (Contactless) qua thẻ hoặc điện thoại thông minh.
• NAPAS 24/7: hệ thống chuyển tiền liên ngân hàng bằng số tài khoản hoặc số điện thoại, hoạt động 24/7.

Quy trình thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng

Quy trình TTKDTM thông thường tại quầy giao dịch viên gồm các bước cơ bản:

1. Tiếp nhận yêu cầu: khách hàng cung cấp chứng từ thanh toán (UNC, séc, giấy ủy quyền…) hoặc yêu cầu chuyển tiền.
2. Kiểm tra đối chiếu: giao dịch viên đối chiếu chữ ký, con dấu, số tài khoản, số tiền, nội dung thanh toán với hồ sơ mở tài khoản lưu tại ngân hàng.
3. Kiểm tra số dư khả dụng: đảm bảo tài khoản khách hàng có đủ số dư để thực hiện giao dịch.
4. Thực hiện ghi nợ – ghi có: giao dịch viên nhập lệnh trên hệ thống core banking, tài khoản trích nợ bị trừ tiền, tài khoản thụ hưởng được cộng tiền.
5. Lưu chứng từ và xác nhận: in/scan chứng từ, đóng dấu xác nhận, trả bản sao cho khách hàng theo quy định.

Trường hợp chuyển tiền liên ngân hàng, hệ thống sẽ chuyển qua Citad (NHNN) hoặc NAPAS, thời gian xử lý thường từ vài giây đến cuối ngày làm việc tùy loại giao dịch.

Ý nghĩa và lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt

• Đối với khách hàng: an toàn, tiện lợi, có thể giao dịch mọi lúc mọi nơi qua ứng dụng ngân hàng số; giảm rủi ro mang theo nhiều tiền mặt.
• Đối với ngân hàng: giảm chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản tiền mặt; tăng doanh thu từ phí dịch vụ thanh toán, phí POS, phí thẻ.
• Đối với nền kinh tế: minh bạch hóa dòng tiền, hỗ trợ phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, thu hẹp kinh tế ngầm.

Theo dữ liệu từ NHNN, đến cuối năm 2023, tỷ trọng tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán tại Việt Nam đã giảm còn khoảng 8,37% (theo Thống kê của NHNN), cho thấy xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ sang TTKDTM. Mục tiêu đến năm 2025 và tầm nhìn 2030 trong Đề án "Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2021 – 2025" của Chính phủ là tiếp tục đẩy mạnh thanh toán số, đặc biệt trong khu vực hành chính công, y tế, giáo dục.

Phân biệt với các thuật ngữ liên quan

• Thanh toán điện tử (e-payment): là hình thức thanh toán sử dụng các phương tiện điện tử (Internet, di động, thẻ). TTKDTM là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả thanh toán điện tử lẫn các hình thức dùng chứng từ giấy truyền thống như séc, UNC.
• Thanh toán trực tuyến (online payment): là một tập con của thanh toán điện tử, chỉ giao dịch qua Internet.
• Thanh toán di động (mobile payment): thanh toán qua thiết bị di động (smartphone, tablet), cũng nằm trong nhóm TTKDTM hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Tỷ lệ tiền mặt trên tổng phương tiện thanh toán (M2P) tại Việt Nam hiện nay là bao nhiêu và được tính như thế nào? Tỷ lệ M2P được NHNN công bố hằng năm, tính bằng tổng lượng tiền mặt (M0/M1) chia cho tổng phương tiện thanh toán gồm tiền gửi thanh toán, tiền gửi tiết kiệm và tiền mặt trong lưu thông. Năm 2023 con số này ở mức khoảng 8,37%, cho thấy Việt Nam đang dần tiệm cận các nước trong khu vực.

Hỏi: Giao dịch viên cần kiểm tra những điểm nào khi xử lý một ủy nhiệm chi (UNC) tại quầy? Giao dịch viên cần đối chiếu chữ ký, con dấu (nếu là tổ chức) với mẫu dấu/chữ ký đã đăng ký với ngân hàng; kiểm tra số tài khoản trích nợ, số tài khoản thụ hưởng, số tiền bằng số và bằng chữ có khớp nhau không; xác nhận nội dung thanh toán; đảm bảo số dư khả dụng đủ và UNC còn hiệu lực trong thời hạn thanh toán theo quy định hiện hành của NHNN về hoạt động thanh toán.

Hỏi: Chuyển tiền liên ngân hàng qua NAPAS 24/7 có khác gì so với chuyển tiền qua hệ thống Citad của NHNN? Citad (Central Information Technology Area) là hệ thống xử lý giao dịch liên ngân hàng do NHNN vận hành, chủ yếu phục vụ giao dịch giữa các tổ chức tín dụng và thường có giá trị lớn. NAPAS 24/7 là hệ thống thanh toán do Công ty CP Thanh toán Quốc gia Việt Nam vận hành, cho phép khách hàng cá nhân/doanh nghiệp chuyển tiền nhanh bằng số tài khoản hoặc số điện thoại, hoạt động 24/7 với hạn mức tối đa hiện nay lên tới 500 triệu đồng/giao dịch (theo biểu phí và hạn mức NAPAS công bố, có thể thay đổi theo từng ngân hàng).

Nội dung mang tính tham khảo về nghiệp vụ ngân hàng, không thay thế tư vấn chuyên môn hoặc văn bản pháp luật hiện hành của Ngân hàng Nhà nước.