Thông tư (Circular / Ministerial Circular)
Thông tư là một trong những văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) quan trọng nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam, do Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ hoặc một số chức danh đặc thù ban hành. Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 (Luật số 64/2025/QH15), thông tư được ban hành nhằm mục đích quy định chi tiết thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nghị định của Chính phủ; hướng dẫn thi hành nghị quyết liên tịch giữa Ủy ban Thường vụ Quốc hội với Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; hoặc quy định các biện pháp cụ thể để thực hiện chức năng quản lý nhà nước thuộc ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách.
Khác với luật hay nghị định mang tính khung chính trị - pháp lý rộng, thông tư đi sâu vào chi tiết kỹ thuật, nghiệp vụ, quy trình và tiêu chuẩn cụ thể. Chính vì vậy, trong lĩnh vực ngân hàng, thông tư của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) là văn bản mà cán bộ tín dụng, kế toán, kiểm toán nội bộ và chuyên viên quan hệ khách hàng phải nắm rõ trong thực tiễn hành nghề hằng ngày.
Đối tượng ban hành và thẩm quyền
Theo quy định hiện hành, chỉ những chức danh sau đây mới có thẩm quyền ban hành thông tư:
- Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ.
- Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.
- Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.
- Tổng Kiểm toán Nhà nước.
Điểm đáng lưu ý là Thủ tướng Chính phủ không ban hành thông tư (Thủ tướng ban hành nghị quyết, quyết định, chỉ thị). Cấp tỉnh (HĐND, UBND cấp tỉnh) cũng không ban hành thông tư — họ ban hành nghị quyết và quyết định. Quy tắc "đúng cấp, đúng thẩm quyền" này thường xuất hiện trong các đề thi tuyển dụng ngân hàng ở phần kiến thức pháp luật chung.
Thông tư liên tịch — dạng đặc biệt
Khi một vấn đề quản lý nhà nước liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của nhiều Bộ, ngành khác nhau, không thể giải quyết bằng thông tư đơn lẻ, các Bộ sẽ phối hợp ban hành thông tư liên tịch. Văn bản này phải có chữ ký của đại diện từ hai Bộ trở lên, ví dụ thông tư liên tịch giữa NHNN và Bộ Tài chính về hoạt động kinh doanh, dịch vụ ngoại hối; hay thông tư liên tịch giữa Bộ Tài chính và Bộ Công an về quản lý thuế. Trong ngân hàng, khi một quy định có dấu "liên tịch" với Bộ Tài chính, Bộ Công an hay Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cán bộ ngân hàng phải tra cứu kỹ vì phạm vi điều chỉnh thường rất rộng.
Quy trình ban hành thông tư
Quy trình soạn thảo và ban hành thông tư được quy định chặt chẽ, gồm các bước cơ bản:
- Lập đề nghị xây dựng thông tư: đơn vị chủ trì xác định sự cần thiết, mục đích, phạm vi điều chỉnh.
- Soạn thảo: xây dựng dự thảo, đánh giá tác động, xác định nội dung chi tiết.
- Lấy ý kiến: gửi lấy ý kiến các Bộ, ngành liên quan, hiệp hội, doanh nghiệp và các đối tượng chịu tác động.
- Thẩm định: tổ chức pháp chế của Bộ thẩm định về tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất trong hệ thống pháp luật.
- Ký ban hành: Bộ trưởng (hoặc chức danh có thẩm quyền) ký và đóng dấu.
- Công báo và đăng công khai: đăng trên Công báo để có hiệu lực.
Về hiệu lực, thông tư có hiệu lực sau 45 ngày kể từ ngày ký, trừ trường hợp văn bản quy định ngày có hiệu lực cụ thể sớm hơn hoặc muộn hơn. Trong ngân hàng, việc áp dụng thông tư mới luôn được kèm theo lộ trình chuyển tiếp để các tổ chức tín dụng cập nhật quy trình nội bộ, hệ thống công nghệ thông tin và đào tạo nhân sự.
Vị trí trong hệ thống pháp luật và thứ bậc áp dụng
Thông tư đứng ở vị trí trung gian trong hệ thống VBQPPL:
- Trên: Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nghị định của Chính phủ.
- Ngang hàng: nghị quyết của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng.
- Dưới: nghị quyết của HĐND cấp tỉnh, quyết định của UBND cùng cấp và các văn bản chỉ đạo, điều hành nội bộ.
Nguyên tắc áp dụng là văn bản ban hành sau cùng có hiệu lực được ưu tiên áp dụng khi có quy định cùng nội dung mâu thuẫn; văn bản có hiệu lực cao hơn được ưu tiên áp dụng khi văn bản cùng thời điểm ban hành. Thông tư không được trái với nghị định mà nó hướng dẫn thi hành.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng
Một số thông tư quan trọng mà ứng viên thi tuyển ngân hàng cần biết:
- Thông tư 11/2021/TT-NHNN: quy định phương pháp phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Đây là thông tư "xương sống" cho nghiệp vụ tín dụng và quản trị rủi ro.
- Thông tư 22/2025/TT-BNV: quy định quy chế thi tuyển công chức, viên chức — văn bản nền tảng cho các kỳ thi tuyển vào NHNN, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm Xã hội.
- Các thông tư về tỷ lệ an toàn vốn, trần lãi suất huy động, cho vay tiêu dùng, kinh doanh ngoại hối: thường xuyên được cập nhật và sửa đổi.
Khi ôn thi, ứng viên nên truy cập Cổng thông tin điện tử của NHNN (sbv.gov.vn) và Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật (lawdata.vn) để tra cứu bản còn hiệu lực, vì thông tư cũ có thể đã bị thay thế.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Làm thế nào để xác định một thông tư còn hiệu lực hay đã hết hiệu lực khi đi thi tuyển ngân hàng? Ứng viên nên tra cứu trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật (xem luatvietnam.vn, lawdata.vn) hoặc website chính thức của NHNN, Bộ Tài chính để xem lịch sử văn bản, các lần sửa đổi/bổ sung và thời điểm hết hiệu lực. Đề thi thường lấy bản đang hiệu lực tại thời điểm thi, không dùng bản đã ngừng hiệu lực một phần hoặc toàn bộ.
Hỏi: Thông tư liên tịch và thông tư thường khác nhau ở điểm nào, và trong ngân hàng có ví dụ nào điển hình? Thông tư liên tịch do ít nhất 2 Bộ (hoặc Bộ với cơ quan ngang Bộ) cùng ký ban hành, dùng khi vấn đề vượt phạm vi một Bộ. Trong lĩnh vực ngân hàng, tiêu biểu là thông tư liên tịch giữa NHNN và Bộ Tài chính hướng dẫn về hoạt động ngoại hối, hoặc thông tư liên tịch giữa Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan về phát hành, quản lý trái phiếu doanh nghiệp.
Hỏi: Nếu một chi nhánh ngân hàng áp dụng sai thông tư NHNN, hậu quả pháp lý được xử lý như thế nào? Giao dịch phát sinh theo quy định sai có thể bị cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng yêu cầu điều chỉnh, xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định về xử phạt trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng, đồng thời ảnh hưởng đến xếp hạng tuân thủ (compliance rating) của tổ chức tín dụng. Với cá nhân vi phạm, có thể bị kỷ luật, tước chứng danh nghề nghiệp theo quy định của NHNN.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo cho mục đích ôn luyện và tìm hiểu pháp luật ngân hàng, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên nghiệp. Ứng viên nên đối chiếu với bản văn bản hiện hành trước khi áp dụng vào thực tiễn công việc.