Phi đô la hoá
Phi đô la hoá (De-dollarization) là quá trình các quốc gia, tổ chức tài chính và chủ thể kinh tế giảm dần sự phụ thuộc vào đô la Mỹ (USD) trong ba trụ cột chính: dự trữ ngoại hối, giao dịch thương mại quốc tế và hệ thống thanh toán xuyên biên giới. Đây là một xu hướng mang tính cấu trúc trong hệ thống tài chính toàn cầu, phản ánh nỗ lực đa dạng hoá rủi ro tỷ giá, rủi ro địa chính trị và rủi ro trừng phạt tài chính khi USD từng bị sử dụng như một công cụ trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Trong tiếng Việt, thuật ngữ này đôi khi cũng được ghi là "giảm đô la hoá" hay "phi USD hoá", tuỳ ngữ cảnh học thuật và báo chí chuyên ngành.
Động lực chính của phi đô la hoá
Có bốn nhóm động lực chính thúc đẩy quá trình phi đô la hoá trên phạm vi toàn cầu:
Rủi ro địa chính trị và trừng phạt tài chính: Khi Mỹ và đồng minh áp dụng các biện pháp trừng phạt thông qua hệ thống SWIFT, tài khoản đối ứng (correspondent account) tại các ngân hàng Mỹ hoặc đóng băng dự trữ ngoại hối của một quốc gia, các nước bị ảnh hưởng hoặc có nguy cơ bị ảnh hưởng sẽ chủ động giảm tỷ trọng USD trong dự trữ. Ví dụ điển hình là việc Nga chuyển phần lớn dự trữ ngoại hối sang tài sản bằng nhân dân tệ, vàng và các đồng tiền khác sau các lệnh trừng phạt giai đoạn 2022.
Đa dạng hoá dự trữ ngoại hối: Theo dữ liệu công bố của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) qua báo cáo COFER (Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves), tỷ trọng USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm từ khoảng 71% vào năm 2001 xuống mức dưới 60% trong những năm gần đây, trong khi tỷ trọng nhân dân tệ, đô la Canada, đô la Úc và vàng tăng lên. Điều này cho thấy các ngân hàng trung ương đang tích cực phân bổ lại cơ cấu dự trữ.
Phát triển các hệ thống thanh toán và đồng tiền thay thế: Sự ra đời của hệ thống thanh toán xuyên biên giới bằng nhân dân tệ (CIPS của Trung Quốc), hệ thống SPFS của Nga, mạng lưới mã hóa thông điệp tài chính của một số nước BRICS, cùng các thử nghiệm đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) như e-CNY, e-EUR đã tạo hạ tầng kỹ thuật cho việc thanh toán quốc tế mà không cần trung gian qua hệ thống ngân hàng Mỹ.
Thay đổi cục diện kinh tế thế giới: Sự trỗi dậy của Trung Quốc, Ấn Độ, khu vực ASEAN, sự hình thành khối BRICS+ và xu hướng liên kết kinh tế khu vực (RCEP, CPTPP) khiến thương mại nội khối tăng, làm giảm nhu cầu sử dụng USD làm đồng tiền trung gian trong thanh toán.
Tác động đối với Việt Nam và ngành ngân hàng
Đối với Việt Nam — một nền kinh tế có độ mở cao, kim ngạch xuất khẩu năm 2023 đạt khoảng 354 tỷ USD và nhập khẩu khoảng 328 tỷ USD — phi đô la hoá mang đến cả cơ hội lẫn thách thức rất thực tế:
Trong thanh toán thương mại: Hiện có khoảng hơn 90% kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vẫn được thanh toán bằng USD, tập trung qua hệ thống SWIFT. Tuy nhiên, từ năm 2023, Ngân hàng Nhà nước đã thí điểm cho phép một số ngân hàng thương mại sử dụng nhân dân tệ trong thanh toán biên mậu với Trung Quốc, giúp doanh nghiệp giảm chi phí quy đổi tỷ giá hai lần (VND-USD-CNY xuống VND-CNY trực tiếp).
Trong dự trữ ngoại hối: Dự trữ ngoại hối của Việt Nam tính đến cuối năm 2023 đạt khoảng 100 tỷ USD. Việc cơ cấu lại danh mục dự trữ theo hướng bổ sung vàng, các đồng tiền mạnh khác (EUR, JPY, GBP) và tài sản an toàn ngoài USD sẽ là xu hướng tất yếu để phân tán rủi ro.
Trong hoạt động ngân hàng: Các ngân hàng thương mại Việt Nam cần chuẩn bị năng lực xử lý giao dịch đa tiền tệ, cập nhật quy trình tuân thủ AML/CFT cho các loại tiền tệ mới, đào tạo nhân sự am hiểu sản phẩm phái sinh bằng các đồng tiền không phải USD, đồng thời xây dựng hệ thống quản trị rủi ro tỷ giá phù hợp với danh mục ngoại tệ đa dạng hơn.
Đối với thị trường tài chính: Xu hướng phi đô la hoá có thể dẫn đến sự phát triển của các sản phẩm phái sinh, trái phiếu bằng đồng tiền địa phương (local currency bonds), qua đó giảm rủi ro chuyển đổi ngoại tệ cho doanh nghiệp trong khu vực.
Một số lưu ý khi tiếp cận khái niệm
Cần phân biệt phi đô la hoá hoàn toàn (full de-dollarization — điển hình như mô hình của Zimbabwe giai đoạn 2009 với việc từ bỏ hoàn toàn đồng nội tệ để sử dụng USD và các đồng tiền khác) với phi đô la hoá một phần (gradual de-dollarization — xu hướng phổ biến hiện nay, trong đó USD vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhưng được bổ sung bởi nhiều đồng tiền khác). Hầu hết các nhà kinh tế đều nhận định rằng USD vẫn sẽ giữ vị trí đồng tiền dự trữ chủ chốt trong ít nhất 10-20 năm tới do hiệu ứng mạng lưới (network effect), thanh khoản thị trường vốn sâu rộng, và lòng tin vào hệ thống pháp lý Mỹ. Quá trình phi đô la hoá vì vậy mang tính tiến hóa, không mang tính cách mạng.
Ngoài ra, cần lưu ý rằng phi đô la hoá không đồng nghĩa với sụp đổ vị thế của USD. Nhiều nghiên cứu của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và IMF cho thấy tỷ trọng USD trong dự trữ giảm chậm và còn bị chi phối bởi các yếu tố chu kỳ kinh tế, lãi suất trái phiếu kho bạc Mỹ, chứ không chỉ bởi quyết định chính trị.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về tài chính, ngân hàng hay chính sách tiền tệ.