Quốc hội (National Assembly of Vietnam)
Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất theo quy định tại Điều 69 Hiến pháp năm 2013. Quốc hội do nhân dân Việt Nam trực tiếp bầu ra, hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, thể hiện ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của toàn dân. Vị trí này đặt Quốc hội ở đỉnh cao nhất của hệ thống quyền lực nhà nước Việt Nam, đứng trên Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Kiểm toán Nhà nước trong mối quan hệ giám sát tối cao.
Ba chức năng cốt lõi của Quốc hội
Lập hiến, lập pháp: Quốc hội có quyền sửa đổi, bổ sung Hiến pháp (thông qua với tối thiểu hai phần ba tổng số đại biểu), ban hành Luật, Nghị quyết về những vấn đề quan trọng của đất nước. Ví dụ: Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Chứng khoán đều do Quốc hội ban hành, tạo khung pháp lý trực tiếp cho toàn bộ hoạt động ngân hàng – tài chính.
Giám sát tối cao: Quốc hội giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật và hoạt động của các cơ quan nhà nước. Hình thức giám sát gồm xem xét báo cáo hoạt động hằng năm của Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán Nhà nước; tiến hành chất vấn tại kỳ họp; lập đoàn giám sát chuyên đề.
Quyết định các vấn đề quan trọng quốc gia: Bao gồm quyết định chương trình phát triển kinh tế - xã hội, dự toán ngân sách nhà nước, phê chuẩn quyết toán ngân sách, quyết định chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia (trong đó có chính sách lãi suất cơ bản, tỷ giá), quyết định về chiến tranh và hòa bình, quốc phòng, an ninh, tuyên bố tình trạng khẩn cấp.
Cơ cấu tổ chức và hoạt động
Nhiệm kỳ: 5 năm theo nhiệm kỳ Quốc hội khóa (hiện tại là Quốc hội khóa XV, nhiệm kỳ 2021 – 2026). Trường hợp đặc biệt, theo đề nghị của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội quyết định kéo dài hoặc rút ngắn nhiệm kỳ.
Số lượng đại biểu: Tối đa 500 người, gồm đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách và kiêm nhiệm, đại biểu ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và đại biểu ở Trung ương. Tiêu chuẩc đại biểu được quy định tại Luật Tổ chức Quốc hội và Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội.
Kỳ họp: Hai kỳ mỗi năm, thường vào tháng 5 – 6 và tháng 10 – 11, do Ủy ban Thường vụ Quốc hội triệu tập. Ngoài ra có thể có kỳ họp bất thường khi cần thiết.
Cơ cấu:
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và Ủy viên, là cơ quan thường trực của Quốc hội, tổ chức và điều hành hoạt động giữa hai kỳ họp.
- Hội đồng Dân tộc giám sát và kiến nghị về chính sách dân tộc.
- Các Ủy ban chuyên trách: Ủy ban Pháp luật, Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Tài chính – Ngân sách, Ủy ban Quốc phòng và An ninh, Ủy ban Xã hội, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, Ủy ban Đối ngoại… thẩm tra dự án luật, kiến nghị và giám sát chuyên đề.
- Văn phòng Quốc hội hỗ trợ kỹ thuật, hành chính.
Chủ tịch Quốc hội do Quốc hội bầu, đồng thời là Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, chủ tọa các kỳ họp.
Vai trò của Quốc hội đối với lĩnh vực ngân hàng – tài chính
Với người làm ngân hàng và ứng viên thi tuyển dụng, điểm cần lưu ý là Quốc hội có thẩm quyền ban hành các luật nền tảng chi phối trực tiếp ngành như Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Bảo hiểm tiền gửi, Luật Phòng chống rửa tiền, Luật Chứng khoán, Bộ luật Dân sự. Trong chu kỳ năm năm, Quốc hội thường sửa đổi, bổ sung các luật này để phù hợp thực tiễn, đồng thời giám sát việc Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước điều hành chính sách tiền tệ, tỷ giá, lãi suất. Ủy ban Kinh tế và Ủy ban Tài chính – Ngân sách là đầu mối thẩm tra dự án luật, ngân sách và các nghị quyết liên quan tài chính.
Đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và các thành viên Chính phủ tại kỳ họp, là kênh giám sát trực tiếp đối với hoạt động điều hành vĩ mô. Lịch sử ghi nhận nhiều phiên chất vấn về nợ xấu, xử lý ngân hàng yếu kém, bảo hiểm xã hội, phát hành trái phiếu doanh nghiệp…
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội khác nhau ở những điểm chính nào? Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực do Quốc hội bầu ra, có nhiệm vụ tổ chức và điều hành hoạt động của Quốc hội giữa hai kỳ họp, đồng thời được Quốc hội giao ban hành Pháp lệnh, Nghị quyết về một số vấn đề cụ thể. Quốc hội làm việc theo kỳ họp, UBTVQH làm việc liên tục; phạm vi thẩm quyền ban hành văn bản của UBTVQH thu hẹp hơn so với Quốc hội.
Hỏi: Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách là gì, có khác gì đại biểu kiêm nhiệm? Đại biểu chuyên trách là người được bầu vào Quốc hội và dành toàn bộ thời gian cho nhiệm vụ đại biểu tại Quốc hội, có văn phòng, trợ lý và hưởng chế độ theo quy định. Đại biểu kiêm nhiệm vẫn giữ chức vụ, công việc tại cơ quan, đơn vị khác, chỉ tham gia hoạt động Quốc hội vào thời gian nhất định. Cả hai nhóm đều có quyền chất vấn và quyền miễn trừ như nhau.
Hỏi: Đề thi tuyển dụng ngân hàng thường hỏi Quốc hội có thẩm quyền gì với ngân sách nhà nước, trả lời thế nào? Theo Hiến pháp 2013, Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách, phê chuẩn quyết toán ngân sách. Chính phủ lập dự toán và quyết toán, UBTVQH nhận xét và trình Quốc hội phê chuẩn. Ngân hàng Nhà nước với tư cách cơ quan điều hành chính sách tiền tệ chịu sự giám sát của Quốc hội thông qua các báo cáo định kỳ và phiên chất vấn.
Nội dung trên mang tính tham khảo tổng hợp, không thay thế văn bản pháp luật chính thức hay tư vấn pháp lý chuyên nghiệp. Người đọc cần đối chiếu Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức Quốc hội và các văn bản hướng dẫn hiện hành để á dụng cụ thể.