BEPS (Base Erosion and Profit Shifting)
BEPS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Base Erosion and Profit Shifting", dịch sang tiếng Việt là "Xói mòn cơ sở thuế và Chuyển lợi nhuận". Thuật ngữ này chỉ các chiến lược lập kế hoạch thuế của các tập đoàn đa quốc gia (MNE) nhằm khai thác sự chênh lệch, lỗ hổng hoặc sự không thống nhất giữa các hệ thống thuế quốc gia để "chuyển" lợi nhuận về các khu vực có thuế suất thấp hoặc không chịu thuế, qua đó làm xói mòn nguồn thu ngân sách (cơ sở thuế) của quốc gia nơi hoạt động kinh doanh thực sự được tạo ra. Khái niệm này được Diễn đàn Thuế toàn cầu (G20/OECD) đưa vào chương trình nghị sự quốc tế từ năm 2013 thông qua Dự án BEPS với 15 hành động cụ thể, và hiện là nền tảng cho Khung thuế toàn cầu (Global Minimum Tax) mà nhiều quốc gia đang triển khai.
Các hình thức BEPS phổ biến
Các tập đoàn đa quốc gia có thể sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để dịch chuyển lợi nhuận, trong đó những hình thức phổ biến nhất gồm:
- Chuyển giá (Transfer Pricing): Xác định giá mua bán hàng hóa, dịch vụ hoặc tài sản vô hình giữa các công ty liên kết trong cùng tập đoàn không theo giá thị trường (giá độc lập), nhằm dồn lợi nhuận về công ty đặt tại quốc gia có thuế suất thấp. Ví dụ: một công ty con tại Việt Nam bán nguyên liệu cho công ty mẹ ở Singapore với giá rất cao hoặc mua lại với giá rất thấp để lợi nhuận "chảy" ra nước ngoài.
- Sử dụng công ty vỏ (Shell Companies) tại thiên đường thuế: Lập các pháp nhân tại các quốc gia/vùng lãnh thổ có thuế suất 0% hoặc rất thấp (ví dụ: British Virgin Islands, Bermuda, Cayman Islands) chỉ để ghi nhận doanh thu và lợi nhuận mà không có hoạt động kinh doanh thực chất.
- Thanh toán lãi vay giữa các bên liên kết (Thin Capitalisation): Một công ty con tại quốc gia có thuế suất cao vay vốn lớn từ công ty mẹ ở nơi có thuế suất thấp, sau đó trả lãi vay để tạo khoản chi phí hợp lý làm giảm lợi nhuận chịu thuế tại nước sở tại.
- Lạm dụng Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (Treaty Shopping): Lồng ghép nhiều tầng công ty trung gian tại các nước có hiệp định thuế thuận lợi để hưởng mức khấu trừ thuế tại nguồn thấp khi chuyển tiền về nước cuối cùng.
- Đặt tài sản vô hình tại nước thuế thấp: Chuyển quyền sở hữu trí tuệ, bằng sáng chế, thương hiệu sang một công ty con ở thiên đường thuế, sau đó tính phí bản quyền (royalty) rất cao cho các công ty con tại nước có thuế suất cao sử dụng, từ đó "rút ruột" lợi nhuận.
Tác động của BEPS đối với Việt Nam
Là một quốc gia đang thu hút mạnh mẽ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và có nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoạt động trong các ngành sản xuất, chế biến, bán lẻ, Việt Nam được xem là một trong những nước chịu ảnh hưởng đáng kể từ vấn đề BEPS, thể hiện qua:
- Thất thu ngân sách: Theo các ước tính của OECD trước đây, thất thu thuế toàn cầu do BEPS gây ra ước tính từ 100–240 tỷ USD mỗi năm, tương đương 4–10% tổng thu thuế thu nhập doanh nghiệp toàn cầu. Trong đó, các nền kinh tế đang phát triểu — bao gồm Việt Nam — được cho là bị ảnh hưởng nặng nề hơn các nước phát triển vì tỷ lệ phụ thuộc vào thuế thu nhập doanh nghiệp trong tổng thu ngân sách thường cao hơn.
- Mất công bằng trong cạnh tranh: Doanh nghiệp nội địa không có khả năng lập các cấu trúc xuyên biên giới phức tạp sẽ phải nộp thuế đầy đủ theo luật định, trong khi các tập đoàn đa quốc gia có thể giảm hiệu quả thuế suất xuống rất thấp, tạo lợi thế cạnh tranh không lành mạnh.
- Bóp méo quyết định đầu tư: Hoạt động đầu tư có thể bị điều chỉnh không phải vì lý do kinh tế mà vì lý do tối ưu thuế, gây phân bổ nguồn lực kém hiệu quả.
Phản ứng chính sách và khuyến nghị
Trước tác động ngày càng rõ nét, OECD/G20 đã ban hành Dự án BEPS gồm 15 hành động, sau đó tiến tới Khung Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two) yêu cầu các tập đoàn doanh nghiệp đa quốc gia có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu euro trở lên phải chịu mức thuế tối thiểu hiệu quả 15%. Đối với ngân hàng và các công ty tài chính, mức ngưỡng và cách áp dụng có thể khác biệt theo quy định từng quốc gia.
Tại Việt Nam, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định tại Nghị định của Chính phủ nhằm triển khai Cam kết về Khung thuế tối thiểu toàn cầu, đồng thời Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính liên tục cập nhật hướng dẫn cho các tổ chức tín dụng có công ty mẹ ở nước ngoài. Các khuyến nghị quan trọng cho doanh nghiệp và người làm trong lĩnh vực tài chính ngân hàng bao gồm:
- Cập nhật kiến thức: Nắm vững các hành động BEPS của OECD/G20, đặc biệt là Hành động 8–10 (giá chuyển giao cho giao dụi với tài sản vô hình) và Hành động 13 (yêu cầu báo cáo theo quốc gia - Country-by-Country Reporting).
- Rà soát cấu trúc tập đoàn: Doanh nghiệp có hoạt động xuyên biên giới cần rà soát chuỗi giá trị, vị trí các tài sản vô hình, các hợp đồng liên kết để đảm bảo tuân thủ và giảm rủi ro tranh chấp thuế.
- Đào tạo nhân sự: Đội ngũ kế toán, kiểm toán, tuân thủ và quan hệ khách hàng doanh nghiệp (RM) tại các ngân hàng cần được trang bị kiến thức BEPS để tư vấn cho khách hàng FDI, đặc biệt khi thẩm định các giao dịch liên kết phát sinh trong hoạt động cho vay, bảo lãnh, phát hành thẻ tín dụng đồng thương hiệu với tập đoàn nước ngoài.
- Theo dõi diễn biến pháp lý: Chính sách thuế tối thiểu toàn cầu đang trong giai đoạn hoàn thiện; doanh nghiệp và ngân hàng cần theo dõi sát các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế và Ngân hàng Nhà nước để cập nhật kịp thời.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn về thuế và pháp lý.